Eivind Myklebust

#fff

Ein roadtrip til Astruptunet i Jølster og omkringliggjande herlegdomar høyrer med i danninga til ein kvar dunete vestlending med eit grann kulturell sjølvrespekt. Sjølv drog eg dit med to andre slaurar, i ein bil som hadde sett betre dagar, og med ei lomme­bok som skulle sleppe å sjå verre. Plast­laminatet hadde knapt kjølna på førarkortet, og vi kjende livsrøynsla sprengje på for kvar kilometer vi køyrde. Rett nok blei det mest utanomastruplege affærar: Vi sanka inn lødig litteratur frå bokbyen i Fjærland – mellom anna apokryfe skrifter av ein viss Hovland – og dreiv eksperimentelt friluftsliv i skogen oppom det ikkje så reint lite fordoms hotellet Mundal.

Serveringa var stengt, men ei verdsvand dame som gjesta hotellet, forbarma seg over oss og sikra nysmurde sandwichar til spottpris frå kjøkenet. Vi fekk endåtil kjøpe øl. Før vi drog, kravde den myndige dama at vi lagra nummeret hennar, i fall vi skulle møte Gassen eller andre nifse vesen i ville vestlandsnatta. Etter ei våt og svevnlaus natt svinga vi innom Astruptunet og fekk dei unge sjelene våre evig merkte av kunsten.

Mange år etter venta eg telefon frå ein prominent samarbeidspartnar i hovudstadens kulturliv. Då det ringde og ‘Dame Mundal’ dukka opp på displayet, innsåg eg at danningsreisa hadde ført ein kulturlaus bygdeslaur så å seie strake vegen inn i fornemme krinsar.

og Steffen Kvernelands nye bok om Nikolai Astrup handlar omtrent like mykje om kunsten hans som eposet ovanfor. Nei då, eg overdriv og prøver berre å ta duoens føregriping av slik kritikk ved horna: «Kor blei det av Jølsters størs­te målar i alt mylderet? vil dei spørje», dei «namnlause og humørlause kritikarsurpompane», seier Hovland bak rattet på veg heim i slutten av boka. Det er faktisk ein heil del Astrup i mylderet, det er berre veldig mykje anna òg.

Eit førelegg for boka er klassikaren «Frykt og avsky i Las Vegas», med Hunter S. Thompsons rølpete rapportering og Ralph Steadmans rufsete illustrasjonar. Det er ikkje berre sjangernemninga «gonzobiografi» som nikkar dit, i opninga susar Raggen og Kvernis i full fart i ein flammesprutande, svart kabriolet med ‘Born to be Wild’ på anlegget. Ein karaktertru kommentar frå Hovland hentar oss ned på jorda: «Fint her ved Krøderen. [ …] Jørgen Moe var prest her. Han var eit forbilde for far min.» Her er to eldre menn – ein presteson og allroundvestlending og ei brillegeit frå Haugesund – på veg til førstnemnde si familiehytte i Jølster i ein hanglande, sjanglande Toyota Yaris (hybrid). Setebelta på!

 er eit skrinlagt biografi-prosjekt som Hovland tok på seg og la frå seg – alt i offentlegheitas nådelause lys – ein gong rundt tusenårsskiftet. I stillbilete frå ein NRK-reportasje om den varsla biografien ser vi biografen i arbeid ved Jølstravatnet: «[E]g kjenner meg litt i slekt med Astrup som uttalte tidleg i sin ungdom at ‘eg føler meg hensatt til dovenskap’», står det i tekstinga: «[D]et er i grunnen imot min natur å skulle jobbe så pass hardt med noko.» Slikt blir det fort ikkje biografi av, men heller eit lyst- og overskotsprega portrett, ispedd «metaperspektiv, alkoholromantikk og tøys og tull», dryge 20 år seinare. «Kven er det som les biografiar, eigentleg?» spør Hovland tidleg i boka.

Litt restmateriale frå prosjektet, i form av nokre halvhjarta pedagogiske presentasjonar av Astrups liv og kunst, er det plass til. Det er vel naudsynt, men knapt det artigaste i boka. Det beste Astrup-stoffet er ikkje sett frå sentralperspektiv. Kvernelands tolkingar av motiv frå Astrups kunst og liv er ganske få, men veldig gode – Astrups andlet framfor «Kollen» på fram- og baksats er eit mektig skode, og pluss i boka får også teikninga av han i djevelkostyme på bedehustaket. Dei hovlandske stiløvingane (i tradisjonen etter Raymond Queneau, som han omsette i 1996) over soga om det forsvunne stipendet til Astrup, er òg eit midtpunkt – kom for popsong-versjonen, bli for røvarspråk-versjonen og mist det fullstendig under gullpennversjonen. Duoens utstrekte og raffinerte hets av Astrups kunstnarkollega Ludvig Karsten er elles gjentakande høgdepunkt.

 forsvinn i mylderet, er det farta frå gonzosjangeren som gjer det. Det blir mykje dram, drøs og damer – det siste rett nok berre i kunsten til Astrup og skrønene frå livet hans – men foten trykkjer ikkje knallhardt på gasspedalen. Turtalet held seg lågt og stabilt, med i overkant mange oppslag der biografane sit i bilen eller til bords – ofte med ølboksar og akevittflasker, tomme eller halvfulle, og alltid med eksepsjonelt dårleg kroppshaldning. Verken resirkulering av vitsar eller godlynt flåsing får full fyr i teltet.

Fulle fyrar og alkoholromantikk er eit sentralt spor i Hovlands bøker – og ikkje minst i Kvernelands hyllest av han i teikneserieintervjuet frå femteutgåva av «Sveve over vatna» – men her inspirerer dei gylne dropane òg til nokre komiske lågpunkt, som ein «Stefflock Holmes og Dr. Hovland»-krim om eit fotografi av drankarane. «Skål, din slaur!» er slutten på den soga, som på mange andre her.

Frykt og akevitt i Jølster

Denne hausten blir verk av to norske nobelprisvinnarar filmatisert, og både Knut Hamsun og Jon Fosse har fått regissørar som høyrer til dei mest røynde og respekterte i landet. Hans Petter Molands adaptasjon av «Markens grøde» opnar Bergen Internasjonale Filmfestival i oktober, med ordinær kinopremiere 30. oktober. Presse og publikum på Den norske filmfestivalen i Haugesund har allereie fått sjå Erik Poppes realisering av vår nyaste nobelprisvinnar Jon Fosse sitt filmscenario frå 1997. «Kjærast» har kinopremiere 18. september, men ivrige sjeler kan stryke til Fosses Strandebarm på festpremiere allereie i morgon, som del av Fosse-stiftinga si tilskiping «Fossorama».

 brukar vestlandsnaturen for alt den er verdt i filmane, kunne innfallsvinkelen til forfattarskapa knapt sprika meir. Moland har frå før filmatisert Dag Solstads «Gymnaslærer Pedersen» og Per Pettersons «Ut og stjæle hester», og med Hamsun går han også til storverket. Pressemeldinga frå BIFF brukar ord som «bragd» og «bravur» om filmen, og traileren gir teikn på storslegen epikk – med fallhøgda det inneber.

Poppe har gjort ein annan vri og gripe tak i ein tekst som knapt nokon utanfor dei inste krinsane av fossologar var kjend med før filmprosjektet blei presentert. Manuset hadde ikkje den sentrallyriske tittelen «Kjærast», men heitte «Bad Moon Rising» etter Creedence-låta.

«Bad Moon Rising» er ikkje eit sentralverk som «Septologien» eller «Melancholia», men ei sjømannsforteljing om kjærleiken og havet og den fundamentale avstanden mellom to som står kvarandre nær – å, så frigjerande det er å sjå ein norsk film der ymting, mumling og føling på ferjekaia får erstatte det parterapeutiske psykologspråket fullstendig! I Samlagets bokutgåve omtalar Poppe manuset som «denne spinkle, vakre og enkle teksten» og understrekar at det er ei nølande, prøvande, uferdig utgåve av Fosse.

 noko tilsynelatande perifert frå forfattarskapen er nærliggjande sidan det er eit filmmanus, men likevel interessant. Delar av filmen har eg ikkje sans for – spake forsøk på humor, snuttar med baklengs bølgjeskvulp og ikkje minst voiceoveren til Kåre Conradi som les Fosse-dikt på engelsk – men eg synest Poppe godt klarer å gjenskape Fosse-stemninga i si eiga filmform. Han har også gjort Fosse tilgjengeleg, noko ein gjerne må kalle ei lita bragd, med tanke på kor mykje av krafta som ligg i stilla og mellomromma hos Fosse. Ikkje minst er det 

 hans fanga, med våte vindar og lausare tidfesting i ei svevande, men hav- og jordnær filmform.

Kanskje ligg det ein lærdom i Poppes smålåtne val, men sjølvsikre grep til aktørane som i ti- og kanskje hundreåra framover skal formidle Fosses forfattarskap. Infrastruktur for nasjonal formidling er i ferd med å bli lagt, med private, statlege og (fylkes-)kommunale midlar i flyt (samstundes, på ein annan planet: Ibsenåret 2028 er under oppsegling, men ikkje ei statleg krone er sett av til feiringa, og no er diktarkåken lagt ut for sal). Fosse-­stiftinga er i gang med å etablere Fosse-senter i heimtraktene i Strande­barm. Førre veke blei planar for eit formidlingssenter, Fosse Lumen, lansert ved teateret i Haugesund, der Fosse er fødd. Nasjonalbiblioteket har på si side tatt over privatarkivet hans – der kan ein lese Fosses første innlegg i Norsk Barneblad frå 1973! – og står for tilstellinga med mest pomp og prakt: Den årlege Fosse­prisen og Fosseføredraget som blir halde på Slottet.

 eit lite virvar, men når bygg og innhald kjem på plass, vil vegane vise seg. Å lese Fosse kan vere som å ete raspeball med Herren sjølv, og spennet frå dei teologiske og metafysiske perspektiva hos Fosse-­føredragshaldarane til no, Jean-Luc Marion og Marilynne Robinson, står godt saman med meir jordnære, tilgjengelege prosjekt som Poppes film.

Og når Fosse-stiftinga og andre skal sjøsetje tilskipingane sine i åra som kjem: La no for Guds og Fosses skuld skipet likne meir på ei snekke, ei vestlandsferje eller ein strandebarmar-båt enn på eit cruise- eller vikingskip.

Fossorama

Christopher Olssøn

#000

Ein av forteljarane i Gunnhild Øyehaugs nye novellesamling «Elskarane mine» er prisvinnar. Det vil seie, når novella opnar, har ho enno ikkje vunne prisen, men ho er nominert, og sidan ho gruar seg for eventuelt å måtte ta imot prisen, har ho sett seg til i eit karnappvindauge i slottet sitt oppe i det skotske høglandet for å førebu seg med «Mine priser» av Thomas Bernhard. Forteljaren er ikkje forfattar, men arving og eigar av ein såpefabrikk, og prisen ho er nominert til, er den grøne, globale såpeprisen.

Forfattaren Gunnhild Øyehaug er også prisvinnar. Det vil seie, når vi møtest ein torsdags føremiddag i Oslo, er det enno nokre timar til ho skal opp og ta imot Aschehougprisen – for måten ho har «opphevet grensene mellom det virkelige og det fantastiske» på – framfor kollegaar, kulturfolk og kjendisar i dei store hagane i Drammensveien. Forventingane til kvelden blir ikkje mindre kompliserte av at monarken i landet ligg for døden, og uvissa rår om det i det heile blir nokon fest. Vi forstår fort at ho har litt til felles med den prisvinnande forteljaren frå novella ‘Mamma’.

– Ho hatar merksemd, men forstår at såpeproduktet treng blest?

– Haha, ja. Eg er heller ikkje så roleg med slikt, men eg er inderleg glad, altså, og veldig takknemleg! Eg har vore nominert til Brageprisen to gongar utan å få den, så det var vel researchen for prisnervøsiteten. Ein av gongane hadde eg akkurat blitt sjuk med influensa og sat i salen og var ekstremt dårleg og tenkte at eg ikkje kom til å klare å gå opp på scena om eg fekk den. Men det gjorde eg altså ikkje.

– Ho i novella meiner i alle fall at ein bør ha noko av verdi å seie om ein får ein pris.

Forteljaren endar opp med å takke mora, som dreiv såpefabrikk etter romantiske prinsipp. Ho bygde ein hemmeleg hall i fabrikken, ein installasjon utan annan funksjon enn å la dei to beundre spektakulære såpebobleshow saman. «Det er magi», seier mora: «Til deg. Til oss.» «Det er såpe», svarar forteljaren.

Slike verkelege, merkelege fenomen som såpebobler er det fleire av i «Elskarane mine». Vi skal kome tilbake til dei, men ein gjev litterær pris gir også høve til å snakke om forfattarskapen – og etter at vi snakka, har faktisk Øyehaug også fått Samlagsprisen, som blir feira med eit seminar i Fjaler seinare i september. Sidan diktdebuten «Slaven av blåbæret» (1998) har Øyehaug skifta tilsynelatande uanstrengt mellom sjangrar. Ho har ikkje gitt ut fleire dikt, men veksla jamt mellom noveller, essay og romanar, og har endåtil skrive eit skodespel. Inntrykket er likevel at novellesjangeren er den som ligg henne nærast, og at ho kanskje er novelleforfattar i botn?

Verkeleg merkeleg

På eit tidspunkt i livet der barndomen var over, men eg enno ikkje hadde byrja å sjå tilbake på den med nostalgi, må eg ha godtatt eller i alle fall vore uoppmerksam på at far min rydda Nintendoen ut av huset. Til konsollen hadde eg to kontrollarar og to spel, og ikkje minst ein Zapper til å skyte pikselerte ender med, der dei flaksa over skjermen i det vi opplevde som fortreffeleg grafikk. Seinare kom meir moderne spelemaskiner i hus, eg kasta bort endå fleire timar på dei, men det er denne første konsollen som framkallar sterkast kjensle av tapt tid.

«Faren min ble borte i løpet av tre spillkonsoller», heiter det i opninga av Anthony Passerons andre sjølvbiografiske familie­roman, «Jacky». Romanen har farens namn som tittel, og følgjer glideflukta hans bort frå familien parallelt med utviklinga i spel­industrien på 1980- og 90-talet – frå den relativt primitive Atari 2600-konsollen via klassiske ­Nintendo til den meir avanserte og intense Sega Mega Drive.

 i ein landsby utanfor Nice, der faren jobbar på slakteriet som slekta har drive. Han er ein travel mann, men i jula 1989 gir han gutungane ein Atari i gåve og tek seg tid til å innvie dei i den vedunderlege videospelverda. «Far hadde åpnet en hel verden for oss», skriv Passeron: «[Spillene] føyde et annet sted til livet mitt, en ekstra dimensjon, et annet forhold til tid og rom. Uten dem hadde jeg ikke kunnet fortelle og bygge opp denne historien.»

Passeron skriv med kunnskap og fascinasjon for den litt uglesette populærkulturen, og i drypp blir blandinga av familieforteljing, spelskildringar og spel­industrihistorie rørande, særleg etter kvart som faren mistar grep om utviklinga i spela han ein gong lærde Anthony og broren opp i. Måten Passeron knyter personlege erfaringar til kollektive fenomen på, minner meg om bøkene til Annie Ernaux; det ville ha forbløffa meg om han ikkje har lese romanen «Årene» (2008).

Ernaux var ei av dei som blurba debutromanen til Passeron, «Sovende barn» (2022, på norsk i 2023), der han òg veksla mellom personlege minne om onkelen Désiré, som pådrog seg HIV-virus gjennom ei heroinsprøyte, og meir saklege, essayistiske parti knytt til AIDS-forsking. Historia får nye tragiske lag i «Jacky», der vi møter dottera til Désiré, som blir fødd med viruset i kroppen og spelar Ninja Turtles med syskenborna sine medan ho ligg for døden.

er vi, om ikkje på ein annan planet, så i alle fall på eit anna nivå enn hos Ernaux. Passeron søkjer seg òg mot kjølig presise formuleringar, men i alle fall i Eve-Marie Lunds norske versjon står ikkje «Jacky» fram som ein knivskarp tekst. Den er heller klumpete og uklår, til dømes i passasjar som dette, om folk som lengtar bort frå dalen: «Det var da slutten på en verden begynte, slutten på trakter som snart skulle se sine barn reise.» Ein annan stad heiter det at «alt så ut som om det var fra en film der jeg gjerne skulle ha begynt livet på nytt.»

Dei videospelande gutungane høyrest stundom mest ut som pensjonistar som spelar bridge, når dei kjem heim «fra et slag Super Ninten­do» hos ein venn eller når ein annan venn føreslår «en omgang fotball» på løkka, der eit skot er «dårlig siktet inn» heller enn dårleg plassert.

Ein stad konfiskerer mora «joy­stickene» til konsollen, men det dreier seg då om ein Nintendo, som ikkje har nokon «stick», derimot ein joypad på kontrollaren. Vegen frå fransk til norsk blir vel kort, når spelet Spacewar! blir omtala som «[d]ette kampspillet rundt solen i verdensrommet» eller når onkelen stel for å «betale heroinbruken sin» heller enn å betale for den.

ei historie om nedsliting og forflating i dei franske utkantane, men eg saknar eit tydelegare utsyn mot denne samfunnsutviklinga – og ein berande analyse av den. Til gjengjeld gir kombinasjonen av konsollspel og ein stadig meir fråværande far ei effektiv litterær oppleving av forsvunnen tid.

Far forsvinn

Gratulerer som månadens poet! Det er harde tørnar for å kome seg ut døra i desembermørket. Litt lettare på sommartid, eller?

– Takk! Eg er ikkje så veldig glad i vinteren, nei. I alle fall ikkje i byen. Ungar må ha på mange lag med klede. Det kan vere vanskeleg å forstå at det er kaldt ute, når det er så varmt inne. Om ein ikkje kan klokka, er det heller ikkje så lett å skjøne kva som er samanhengen mellom sekunda som tikkar og ein svettande far som mistar fatninga over ei skolisse med tre dobbeltknutar på.

Vil du seie noko om korleis dette diktet oppstod? Er det del av arbeidet med eit nytt manus?

– Det blei skrive ned på telefonen i eit jafs, etter å ha levert i barnehage for eit par år sidan. Det dukka opp att no nyleg, då eg leita etter noko anna eg hadde skrive. Kanskje blir det med i ei diktsamling eg jobbar med.

Det er mykje kvardag i dikta dine – ein kvardag med rom for skarpe kontrastar og store perspektiv?

– Kvardagen har alltid vore ein del av skrivinga for meg. Det fell seg naturleg slik. Eg er eit lite menneske i ein stor menneskemasse av andre små liv. Samtidig er eg også glad i kontrastar som litterært verkemiddel. Det vesle gir meg høve til å seie noko om det store, ein augeblink kan seie mykje om eit liv.

Du gav ut ein koloss med haikudikt i fjor, og du har halde fleire skrivekurs om denne japanske kortforma. Vil du seie litt om forholdet ditt til haikuen – korleis du byrja å bruke den, korleis den har påverka skrivinga di?

– Haikudikta drukna meg nesten, som ein kreativ vårflaum. Etter eit skrivekurs på Bredtvet kvinnefengsel, der eg mellom anna lét dei innsette skrive haiku, heldt eg berre fram med å skrive etter å ha gått ut porten. Alt eg såg rundt meg, var tilsynelatande eit dikt på tre linjer, eller kunne omformast til det. Det neste året skreiv eg minst ti haiku om dagen. Det blei den tjukkaste boka mi, men også den med færrast linjer i.

 I år gav du ut ei diktbok for barn, «God morgen», med flotte illustrasjonar av Annette Saugestad Helland. Tenkjer du annleis når du skriv for barn, enn når du skriv for vaksne?

Alt rundt er eit dikt

Mamma og pappa skal skiljast, men Iben nektar: Her skal ingen flytte. «Alle blir her. Basta bom!» ropar ho, veltar dukkehuset sitt og går i vranglås. Kven har nøkkel til å låse opp?

Det har bestemor, med fart i beina og forstand i sinn – og ikkje minst med tolmod og list. Når flytteøskjene skal pakkast og Iben blir rasande, får bestemora henne med seg på sykkel­tur til stranda i staden. Der kan dei prøve håven, få foreldra litt på avstand, behandle kantete kjensler på indirekte vis.

er ein røynd forfattar (og ikkje minst ein røynd Klassekampen-spaltist i Feminist, javisst) og har skrive fleire skarpe, kloke romanar for vaksne. «Hjertehuset» er barnebokdebuten hennar, og biletboka er illustrert av Annette Saugestad Helland, som har vore ein mykje brukt visuell forteljar og utsmykkar av barnelitteratur dei siste åra. Mühleisen treffer med tonen og finn rette barnlege augehøgd på første forsøk, medan Helland støttar opp om og utfyller teksten med sin karakteristisk rufsete og sympatiske strek.

Noko ved bestemora får meg til å tenkje at ho har vore gjennom eitt og anna i livet. Kanskje er det trygg­leiken i orda og oppførselen hennar, ho tek ikkje på veg, men tek situasjonen på strak arm og møter Iben med ei utstrekt hand.

Hjartehuset frå tittelen er heilt konkret ei bøtte med hjarte på som fungerer som provisorisk heim for rekene Iben fangar med håven sin. Ho fangar ei mamma-reke, ei pappa-reke og ei Iben-reke, og for vaksne lesarar blir biletspråket svært så tydeleg når bestemor dultar bort i bøtta og rekene renn ut. Det blir dropen for Iben, som får eit samanbrot og spring rasande av stad.

med, reagerer slett ikkje på at bøtte-biletet er for tydeleg. Tvert imot er Ibens sinne og dramatikken i situasjonen engasjerande nok, når Iben innser at ho har kome bort frå bestemora. Innsiktene om at verken mora eller faren vil gløyme henne dei vekene ho bur hos berre ein av dei, snik seg inn sidedøra på passe pedagogisk vis medan dei kler på seg og dreg heimover.

I Hellands illustrasjonar får Iben og bestemora farge og fylde, medan landskapet og menneska rundt er meir oppstreka og skisseaktig. Det skapar ein nærleik til og mellom dei som er naudsynt for innlevinga. Mamma og pappa ser vi berre sokkane på i starten av boka, men i eit av dei siste oppslaga stig også dei fram. Alle blir her, i hjartehuset.

Alle blir her

Nusa si fotballbok for barn utmerkar seg

Nyleg blei ein ung og fotballkunnig familiemedlem intervjua om skuleavisa han var redaktør for. Avisa har ein ikkje ubetydeleg VM-seksjon, og til lokalavisa delte den unge redaktøren erfaringar frå arbeidet med sportsstoffet: «Ikkje bruk Wikipedia når det kjem til sport. Eg prøvde det i avisa vår, og det blei feil». Det er eit råd som 5.-klassingar flest har friskt i minne, men som mange som skriv fotballbøker for denne målgruppa synest å ha gløymt.

I «Den store boka om fotball-VM 2026» er Wikipedia ei av få kjelder, og leksikonstoffet er hastig formidla av dei (hyper)aktive fotballekspertane Thomas Aune og Aleksander Schau. I år gir dei òg ut «Seier eller død!» for vaksne. I fjor kom «99 ting du ikke visste om fotball». Tidlegare titlar: «Fotballhelter» (2021), «Fotballrekorder» (2022), «Fotballklubber» (2023).

 har vore offer for hurtig vurdering og redigering før årets VM, gav Cappelen Damm eit vektig døme på med KI-boka «Lise vs. Gianni». «Den store boka om fotball-VM 2026» ber òg preg av låge ambisjonar, med kaotisk organisering, grell presentasjon og ein del faktafeil. Her står det mellom anna at Bobby Charlton var kaptein då England vann VM i 1966 (det var Bobby Moore) og at Irans store stjerne heiter Ali Dia (les gjerne om denne senegalesiske mannen utan fotballeigenskapar på Wikipedia). Skal ein først nemne storleiken på VM-pokalen i millimeter, bør ein helst ta rett mål.

Forvirra fakta er likevel ikkje problemet med boka, snarare den vilkårlege og fantasilause forma leksikonstoffet er lagt fram i. Her er det lister over ditt og datt, 

 og ein masse repetisjonar. På side 37 får vi for tredje gong høyre om då Zinedine Zidane skalla ned Marco Materazzi i finalen i 2006. I Periskops gjennomgang av fotballbarnebøker førre veke, påpeika også Karen Frøsland Nystøyl at boka er for feig til å formidle fakta om mindre artige ting i verdsfotballen.

vurderingav årets bøker går adjektivet «informativ» att. Jo Evensens «Norges fotballhelter» og Halvor Mjaugedals «Historien om herrelandslaget» er to dropar i eit hav av informativ fotballitteratur, men av dei er det berre sistnemnde eg kunne ha funne på å bruke adjektivet «kreativ» om. Også den er litt faktatung i vendingane, men gjennom streken sin, sjølvstendig kjeldebruk og vilje til å fortelje klarer Mjaugedal å vekkje liv i historia om herrelandslaget – sjølv i periodar der det knapt var liv i det.

Evensen og Mjaugedals bøker blei meldt saman i Barnebokkritikk denne veka, og plassert i kvar sin ende av kvalitetsskalaen under tittelen ‘Ujevne lag’. Jostein A. Ryens innvendingar til Evensens bok handla nettopp om repetitiv struktur og knusktørre faktasetningar: «Mjaugedal forteller en historie, Evensen har skrevet en Wikipedia-artikkel».

 mindre feige når Antonio Nusa kjem inn frå venstre. «Alt starter med en drøm» er skrive saman med Frode Saugestad, og utmerkar seg blant årets fotballbøker både i tekst og innpakking. I Dagbladet omtala Tom Stalsberg den fint som ei «hakkespettbok» for gutar og jenter med knottar; i VG kalla Nora Steenberg den ein «Bibel for fotballfrelste barn». Begge trilla fire på terningen.

Nusas sjølvhjelpsbok er betre enn det, ikkje fordi den er så original i refleksjonane om å drøyme draumen sin og leve den òg, men fordi det er nokon heime i teksten. Saugestad har fått fram ei truverdig ung prosarøyst, krydra med Nusas handskrivne notat, tips og små oppgåver til lesaren. Både formgivinga til Gyldendal og illustrasjonane til Frode Skaren er friske og forseggjorte, og understrekar Nusas gode lagverdiar. Eg held det for sannsynleg at ein 5.-klassing som les boka til Nusa, kjem til å vilje lese fleire bøker. Den same leselysta blir neppe vekt av lett tilpassa Wikipedia-artiklar i bokform.

Faktafella

Så mye lyng å somle i», står det seint i Mats Tønjum Alfsens «Svartediket»: «Inn og ned i krattlyngens krøllede siv / for å lete etter multene, store og søte / og boblende og ravgule / med forhistorisk tryll og transformative safter».

Det slår meg som eit treffande bilete på korleis det er å lese denne uvanleg storsnuta debutdiktboka: Her er det tjukt av språk over mange sider, med mykje trask att og fram i same terreng, men med store klasar av fortryllande biletspråk å fortape seg i undervegs.

Svartediket er namnet på ei drikkevasskjelde i Bergen, i dalføret mellom Fløyen og Ulriken. Allereie på andre side, før ein rekk å spørje seg kva dei har i drikkevatnet der borte, kjem eit slags svar: «Se, hvor mange tusen dødfødte spedbarn som krabber, / og lyser bleikt mellom tangskogen på sjøgulvet / De kravler, blinde som kråkeboller, med hodet på slep».

Svartediket er nemleg ikkje berre omkransa av trivelege turområde, men har uhyggjelege historiske understraumar, frå vandresegn om sjølvmord og spedbarndrap. I Alfsens bok, som spelar seg ut i nærliggjande natur- og bustadområde, men også tek avstikkarar til slektsstadar i Lærdal og skipåske på Geilo, kling slike segner med frå starten, og etter kvart flyt den mørke materien heilt opp til overflata gjennom eit barns sjølvmord.

 kapittelsuitar, med strofer på fem verselinjer, diktar «Svartediket» fram ein heil barndom. Det er ei forteljing full av skogsutflukter og fotballkveldar, snott og fiselukt. Saman med den nye naboguten, ein kar med både Nintendo og natur-

 – og med ein forfylla far med «flaskeknusende disiplin» – skal diktar-eget lage ei skuleoppgåve om norrøne gudar. Prosjektet veks straks inn i leiken og livet deira, og legg seg over landskapet rundt med forhistorisk tryll:

Nabogutten kaster grus på vinduet mitt / Inne er det svart, ute er det nedlagte blåjotner / Himmelfarter av svarte fjorddaler, gymnastiske lyn i kortvarig hagl / Det går stjerne-elver over himmelen / og jeg ser mine hudspiste fingre snorke blod under neglene.

Snart er Frøy, Loke og Rån i sving der ute, med sverd og skjold og draumeskip, blant tussar, alvar og gydjer – og blant verkelege dyr og veslebrør, foreldre og besteforeldre, klassekameratar og parallellklassejenter. I Alfsens rike barndomsunivers kan ein trakke ned i ein sølepytt ved busshaldeplassen og stige opp att frå eit mytologisk myrsøkk ute på vidda.

påsett og vis denne skuleoppgåva deira, fullført av diktaren på eiga hand etter nabogutens sjølvmord, i ei slags traumebehandling gjennom eigne minne og felles mytologi. Ordet «traume» er samstundes for tungt og etterpåklokt til å fange tilnærminga i dikta, som er imponerande tru mot barnets utsyn, med djupe stemningar og springande observasjonar, friskt blikk og transformativ fantasi. Den intense språk­leiken i dikta, med sprang mellom stilnivå, ordsamansmeltingar og skamlaus allitterasjon, er ikkje berre rytme og klang, men ei spegling av gutungen si livsverd, der alt er handfast og nært, og samstundes høgst foranderleg: Ei hand er ei grein er eit sverd.

haldning minner om Erlend O. Nødtvedts, og stikk djupare enn ein generell Bergens-svai: Her går det inderlege og ironiske hand i hand, vitalismen blømer med skjelmsk sjølvtillit og samtida kastar neonlys over gamle mytar og segn. Alfsen tyr likevel til meir maksimalistiske metodar enn dei fleste andre norske poetar i dag i arbeidet med å omvandle verda gjennom språket. «Slik en variabel og ferskpresset verden!» får ein ofte lyst til å rope, med ei linje frå eit av dikta. Det er mykje overraskande og morosamt i «Svartediket», sant nok ein del masete og forgløymeleg òg, men det flottaste ved boka er måten Alfsen maktar å føre den brått avbrotne oppvekstsoga vidare på, når hans eigen oppvekst spring vidare, men gjer naboguten til grunnstoff i det diktariske svaret på gruppeoppgåva.

Alt er handfast og nært, og samstundes høgst foranderleg.

Ferskpressa verd

Gratulerer som månadens poet! Dikta dine er imponerande umiddelbare, sjølv når dei handlar om ting som er knortete å snakke eller skrive om. Er dette likeframme noko du strevar etter når du skriv?

– Nei, det er ikkje eit ideal for meg, det er ikkje slik eg vil skrive, ikkje det eg håpar på og drøymer om, det er berre det som kjem, anten eg vil eller ikkje, det er berre meg, slik eg er, ofte mot min eigen vilje til og med – men når det er sagt, så held eg meg til dei kloka råda frå læraren min Eldrid Lunden. Eg gjekk på forfattarstudiet i 1986 og ville skrive store, komplekse, vedunderlege romanar som Dostojevskij og Hamsun og Kafka, og Lunden sa til kvart einaste forsøk: «kast det og begynn på nytt!» Og det gjorde eg, pliktoppfyllande og usikker som eg var. Då ho til slutt fann noko eg hadde kasta i papirsøpla på distriktshøgskulen i Bø, noko tullball, barnslege og dumme dikt, sa ho at dette tullet var meir meg, og det var det, mykje meir meg. Så då satsa eg på det! Då sa Eldrid Lunden noko som har blitt eit motto for meg: «du får vera den du er, til det går over av seg sjølv!» Det har ikkje heilt gått over, difor er eg der framleis, i dette enkle, lettleste, der eg kanskje aldri heilt ville vere.

 dine blir ofte omtala som «naive» eller «naivistiske». No skriv du bøker både for vaksne og barn. Er det stor skilnad i måten du arbeider med det eine og det andre på?

– Eg skriv intuitivt for vaksne, lèt armen springe av stad med orda, og så følgjer eg etter utan heilt å vite kor eg skal – ei oppdagingsferd der eg ofte blir forundra over kva som kjem, for det er ingen planar, ingen mål, ingen ytre inspirasjon, ingen idear. Når eg skriv for barn, derimot, jobbar eg analytisk og med tydelege planar og prosjekt både i dikt og biletbøker. Då leitar eg etter allegoriar, metaforar, samanlikningar, besjelingar, allusjonar som kan vise det eg har lyst til å nærme meg, synleggjere og konkretisere det abstrakte. Men barnedikta mine blir brukt som vaksendikt, og vaksendikta som barnedikt!

Vil du seie noko om korleis diktet ‘Jeg vil gjerne skrive om Sudan’ blei til, og om kvifor du gjerne ville skrive om Sudan nett no?

– Eg er veldig opptatt av krisesituasjonen i Sudan, 33 millionar menneske råka av ein av dei største humanitære katastrofane nokosinne, hungersnaud, tørke, tørst, menneske på flukt, seksualisert vald, overgrep, krig. Eg skulle gjerne ha skrive om det, men det er vanskeleg å skrive politisk utan at det tippar over, blir overtydeleg og banalt. Diktet blei til av frustrasjonen over desse fattige orda mine og den språklege hjelpesløysa eg kjenner meg fanga i – når det gjeld å skrive om dei store tinga, dei viktige tinga! Eg nytta høvet Klassekampen gav meg til å skrive noko om dette. Då har eg tidsfrist og press og så strekk eg meg og kanskje, kanskje skjer det noko. Dei fleste oppdragstekstane eg skriv, blir ikkje bra og dei legg eg vekk, men nokre tekstar set meg i gang og blir starten på fleire dikt, kanskje eit heilt prosjekt! Eg veit enno ikkje om Sudan-diktet blir eit dikt som eg legg vekk eller om eg kjem til å skrive dikt om fleire slike brannar som brenn i meg, fattigdom til dømes, og stadar som Ukraina, Palestina, Gaza, Libanon. Å prøve å stable orda mine opp rundt all denne fortvilinga.

– Eg har dagane mine og armar og fang og hovud fullt av barnebarn om dagen, så det eg les mest av, er biletbøker, minst ti biletbøker om dagen! Og det er så mykje bra, så mykje fint og gripande og rikt både visuelt og verbalt. Ei biletbok eg har lese igjen og igjen for to av barnebarna på to og tre år, er «Hvorfor det?» av dottera min Kaia Dahle Nyhus. Den blir dei aldri lei av, ikkje eg heller! Elles høyrer eg lydbok i bilen og når eg legg meg om kvelden, barnebarn i senger ved sidan av meg. Nett no høyrer eg «John of John» av Douglas Stuart og Haruki Murakamis «Kafka på stranden», lese av Mai-The Duc. Desse to lydbøkene er så utruleg godt innlest! Ei stor oppleving!

Næringsrike ord

Han var der mest så langt attende eg kan hugsa», skriv Elisabet Vallevik Engelstad i føreordet til si nye bok om Olav H. Hauge. Ho vaks opp i Ulvik, og sidan foreldra kjende Olav H. Hauge, vart ho ein kjenning ho òg: Ho var seks år då Hauge kom på dør med debutboka «Glør i oska» (1946) i handa, seinare rapporterte ho til han frå litteraturmiljø i hovudstaden, då ho var heimom frå filologi-studia ved Universitetet i Oslo. I «Vinklingar» tek ho utgangspunkt i både venskapen med Hauge og sine eigne studiar i spansk og fransk språk og litteratur for å vise korleis det lokale og det internasjonale prega diktinga til Hauge i same mon – frå floraen og faunaen og dei levande modellane bak diktet om Osamannen (‘Gjer ein annan mann ei beine’) til store diktarar som Emily Dickinson, Antonio Machado og René Char.

Hauges fyndige, frodige forfattarskap må ha ein så stiv og inkjeseiande tittel – og så fantasilause undertitlar – er vanskeleg å skjøne. Også på andre måtar er «Vinklingar» ein snodig redigert sak: Boka er bygd opp av tre frittståande artiklar om Dickinson, Machado og Char, alle av det introduserande slaget. Dei har fått ei slags kappe av biografisk skisse og personlege riss, men konklusjonen på samanstillinga av det nære og det fjerne er knapt skarpare enn at «[d]et har vore ein rikdom i livet å ha kjent diktaren og mennesket Olav H. Hauge» og dessutan ei oppmoding til oss lesarar: «Les Olav H. Hauge og lev eit dikt».

Små funn og fine lesingar av både dikt og gjendiktingar kjem like fullt fram undervegs i boka. Engelstad har ei varm og trygg prosarøyst, og ei av bedriftene hennar i boka er å vise korleis Hauge gav lokale utsyn meir allmenne uttrykk, til dømes i diktet om ‘Is-soleia’. Her samanliknar ho første versjon av diktet med seinare versjonar, og viser korleis Hauge gjorde det mindre anekdotisk, meir allegorisk.

 om internasjonale diktarar set eg særleg pris på den grundige introduksjonen til Antonio Machado. Her viser ho kor vegane deira kryssar – bokstaveleg tala i Machados dikt med den kjende linja «vegen blir til mens du går», som ikkje ligg langt ifrå Hauges konfirmasjonstalevennlege ‘Din veg’: «Ingen har varda den vegen / du skal gå / ut i det ukjende, / ut i det blå». Andre parallellar finn ho blant anna i dikt frå skuleplassen.

Artikkelen om René Char spring ut frå ein huskonsert i Marseille i 2015, der Hauge og Char blei tonesette saman, og er mest interessant fordi den viser korleis dei begge levde tett på nærmiljøa sine. Emily Dickinson blir på si side presentert som livslang inspirasjon og gjengangar i dagbøkene til Hauge; om lag hundre gongar omtala han henne frå 1932 til 1994. I 1965 kalla Hauge henne både «jordnær» og «ekstatikar». At Hauge sjølv levde og verka i eit slikt spenn, kjem fint fram i Engelstads bok.

Jordnær ekstatikar

Ein gong prøvde eg å lese J. R. R. Tolkiens «Hobbiten» for treåringen. No trudde eg vel ikkje at det kom til å klaffe, men nokre gongar er lysta sterkare enn trua, og vi kom oss trass alt heilt til side 3. I desse dagar grublar eg på om femåringen snart er klar for Harry Potter.

Det finst mykje fantasy for barn der ute, men eg finn sjeldan noko som maktar å fortrylle dei minste lesarane. Denne mangelen gjer at eg møter den nye franske fantasybarneboka «Dragefjellet» med store forventingar. Det franske forlaget oppgir målgruppa som 8–12 år, det engelske 7–9 år, medan Aschehoug utvidar til 6–9. Med illustrasjonar på nær sagt kvar side og ein enkel, fortryllande tekst trur eg høgtlesande foreldre trygt kan kaste seg ut i eventyret saman med endå litt yngre barn.

 systrene Amaranta og Medusa, som bur hos onkelen sin Oxalis, eit sjarmtroll av ein trollmann (som artig nok er mindre i storleik enn niesene sine). Dei bur i landet Traktene (utbrettbart kart fremst i boka), der systrene er under opplæring som hekser. I opninga skal dei ut og sanke glefsurt – ein spesielt mannevond blome – for å lage usynlegheitsbrygg, og der møter dei unge Julius og anda Kringle.

Kven Julius er, og kor han kjem ifrå, blir ikkje klårt før til slutt, der vi får lese Kringles dagbok, for i sekken har han noko som krev rådsnar reaksjon: eit drageegg. Der det finst eit egg, finst det som regel ei mor, og egget kan dessutan klekke når som helst. Det gjer det òg, og ut sprett den vesle drageungen Fabelfiks. Eventyret handlar om at heksene må få ungen heim til dragemora – helst utan å bli grilla sjølve.

på ferda er djupe innsjøar og monstrøse froskeskikkelsar. Det krev både syster- og vennskap – og ikkje minst ei and med kløkt og mot. Kringle er ikkje berre eit kjærkome komisk innslag undervegs i dramatikken – han svarar «kvakk, kvakk» til det meste – men spelar òg ei avgjerande rolle i forteljinga. Eit høgdepunkt er når han blir trylla om til eit slags før-moderne telefonapparat, slik at heksene kan rådslå seg med onkelen.

Illustrasjonane til François Maumont er tvers gjennom sjarmerande, og balanserer perfekt det skumle med det søte for dei små. «Dragefjellet» er også omsett til norsk med rette barnlege tone av Stéphanie de Miranda, og ikkje minst med nødvendig kreativitet der det trengst: «Glefsurt» er eit nydeleg ord og «kvexxene» eit passe framandt namn på dei fryktinngytande froskeskapningane.

 i bøkene til Tolkien, og for så vidt Rowling, er at lesaren anar at det er uendeleg mykje meir å oppdage i fantasiuniverset. Slik er det her også, ikkje minst på grunn av kartet over Traktene og Kringles dagbok til slutt. Undervegs er utsynet meir avgrensa og fokusert på akutte utfordringar, og nettopp det er viktig for å halde på merksemda og forståinga hos dei yngste lesarane. Ein oppfølgjar skal vere på veg på fransk. Eg håper forlag og omsetjar er på hogget i Norge, og at dei små lesarane får vekse vidare med serien.

To små hekser

Ein gong på 2000-talet fann eg eit smotthòl i De norske Bokklubbene, der ein kunne melde seg inn i dei 14 (?) ulike bokklubbane og få velkomstgåve frå kvar og ein: Tre valfrie bøker, dvd-ar eller noko nips til heimen. Etter postgang var boksamlinga mi femdobla – og eg hadde vinglas på guterommet. Prisen var at eg eit heilt år aktivt måtte avbestille månadens bok i kvar klubb – eit lynkurs i økonomistyring for pengelens ungdom. Utvalet var avgrensa, men utvidande for ein ung lesar: Per Pettersons «Ut og stjæle hester» kom i hus, og var det ikkje her eg møtte Jan Kjærstads Jonas Wergeland? Sikkert er det at eg fekk sett heile sesong 16 av The Simpsons.

Thomas Korsgaard vaks opp med beskjedne bokhyller, og han var ikkje like heldig med medlemsvilkåra i sin danske bokklubb: Han tingar tre bøker til ni kroner, utan å lese den vesle skrifta om kjøpeplikt og 12 månadars bindingstid. Den matnyttige, men fattige bondefaren blir rasande, gir han øyrefik og ukvemsord. Det blir eit år med nye bøker og olme blikk frå foreldra.

er første tekst i Korsgaards «Hastetilfelle», ei samling små bakomartiklar frå ein så langt litt einspora forfattarskap: Her handlar det om klassereisa ut (og opp og fram), om både bagasjen og draumane ein ber på, og inn i mellom om bagasjen ein har gløymt att. Tekstane i «Hastetilfelle», innforliva omsette til norsk av Hilde Rød-Larsen, handlar om å finne seg sjølv gjennom lesing og skriving, og om å ta plass i eit nytt kulturelt habitat. Mor og far er gjengangarar i tekstane, og særleg faren framstår som ein ulikandes kar; som ein slave av eigne bekymringar og fange av eigen fattigdom – ikkje ulikt farsfiguren i Korsgaards romantrilogi om Tue.

I ‘Pokalpussing’ er ikkje Korsgaard sjølv så lett å like. Her skriv han passe nedlatande om kor stolt faren er over pokalen for Årets Familielandbruk 1999. Ti år etter er fjøset tomt og mjølkemaskinen seld. «Kjenner du kanskje noen andre som har fått en sånn en», spør faren sjølvskrytande og set pokalen på plass i hylla etter puss, «til evig beundring og misunnelse for at han i motsetning til meg alltid hadde noe å pusse og polere når det ble uutholdelig å tenke på alt man mistet eller uvegerlig ville miste».

Teksten er ein takketale for ein pris Korsgaard fekk i 2024, og det er lett å sjå føre seg forsamlinga humre med hånleg medynk for faren. Sjølv er Korsgaard så smålåten at han ikkje berre trykkjer denne, men to takketalar til for laurbæra sine der sjølvskrytet piplar fram i meir sjølvironiske og sofistikerte former. Ironien bør i alle fall vere vanskeleg å oversjå.

‘Professorspråk’ er på si side ein rørande tekst om mora og avslaga ho får på uføretrygd, men også den gir ein litt sjølvfeirande bismak.

 openlyst ein gåverik skribent, han har både vidd og brodd, men mellom fornøyelegheitene svingar prosaen seg jamleg opp i meir høgstemte vendingar. «[P]røv hele tiden å bevare ditt eget blikk, ditt eget perspektiv, undringen din», rådfører han i ‘Brev til en yngre forfatter’, før han konkluderer: «[H]vis du stoler på skriften, vil du i perioder bli belønnet med en fylde som er så nær som et menneske kan komme det motsatte av ensomhet». Tittelteksten landar i ei formulering om kor «[T]vingende, nødvendig, viktig. Akutt» det er for han å skrive.

Tittelen «Hastetilfelle» skal eg elles ikkje bruke mot boka, for sjølv om samlinga har eit visst sop-i-hop-preg, er tekstane forseggjorde nok. Sjarmerande portrett av Ida Jessen og Vigdis Hjorth maktar likevel ikkje heilt å overvinne mistanken mot den svære skriftstorleiken boka er trykt med, eller mot den luftige linjeavstanden mellom korte avsnitt: Det får boka til å framstå som like delar forfattar- og publikumspleie for ein prisvinnande forfattarskap.

Takk, takk, takk

Gratulerer som månadens poet! Eit dikt fullt av vekstar og gras midt i pollensesongen! Du er ikkje allergikar?

– Takk! Det er ei verkeleg stor ære! Og nei, eg er slett ikkje allergikar — eg elskar å gå berrføtt i gras, også litterært. Om vinteren varmar eg meg ved å skrive mykje om årstida vi no trør inn i, og eg gler meg til å høyre tårnseglaren syngje igjen, så lenge det varer.

«Gresset tåler å bli tråkket på» heiter det i den flotte førstelinja. Det er ei påminning om det gjenstridige i naturen?

– Ja, naturen vil alltid vere vill og kjem til å overleve menneskeslekta, men eg er redd for at eg vil overleve naturen slik eg kjenner den i dag. Ein sommar gjekk eg på ein sti over jordet sør for Sognsvann. Eg kjende at eg braut lova ved å gjere det — eg er vaksen opp på landet og veit at eg eigentleg ikkje skal trø på dyrka mark — men her var det no ein sti, så eg gjekk der likevel. Då såg eg at stien var full av vekstar; der var det ikkje dødt, men det yrte av framande artar. Det var då eg innsåg at graset ikkje døyr av å bli trakka på, men at skosålane innfører framande vekstar i monokulturen av gras, og at det er derfor eg eigentleg ikkje skal trø der, for matjordas del. Men klart, det er spanande å leve litt på kanten av lova, og det var altså ein etablert sti eg gjekk på, så nokon større forbrytar enn dei førre som gjekk der var eg ikkje...

Du-et i diktet peikar pedagogisk ut urter, snakkar i økologiske regler og har sjuke celler. Kan du seie noko meir om det?

– Eg tenkjer det handlar om blikket dei har på seg sjølve. Det er lett å gløyme kunnskapen dei har, kor verdifulle dei er, og i staden blir dei farga av blikket til andre; dei har vorte stigmatiserte. Det handlar vel òg litt om kva du-et har i lomma si. At det er derfor dei gøymer seg bort i graset, finn ei eng dei kan liggje i, utan at nokon forstyrrar dei.

I lomma har du-et «hul gil» - sumerarane sitt ord for opium, «gledens plante». Er det ei slags sjølvmedisinering her?

– Du-et legg seg til rette, tenner lighteren, og tankane søkk ned i jorda og blir borte. Det er vel ei form for sjølvmedisinering, ja, men dei to hadde det i alle fall veldig fint der dei låg i graset og kjærteikna kvarandre med gras og groblad.

Har du førebilete blant litterære rusmiddelbrukarar? De Quincey? Baudelaire? Burroughs?

Der graset gror

Alfred Fidjestøls nye bok skulle eigentleg handle om det unge og framstormande norske landslagets heroiske prestasjonar i fotball-EM i Tyskland 2024 – det som lenge såg ut til å bli første meisterskap for Norge sidan år 2000. Ein dobbel leggkrampe på midtstoppar Leo Østigård og eit mønsterangrep av nokre skotske ring­revar frå engelsk andrenivå var nok til å knuse meisterskapsdraumen i siste stund – og til å velte bokplanane til Fidjestøl.

Eller i alle fall velte om på dei, med fleire lagnadstunge feilsteg å turnere. «Oppstandelsen» rullar opp dei ulukksalige siste 25 åra i norsk landslagsfotball, og følgjer samstundes det norske laget tett gjennom den utrulege VM-kvalifiseringa våre beste menn spelte i 2025. Ein treng knapt vere fotballfrelst for å kjenne til prestasjonane, men for dei som stikk hovudet i sanden så snart nokon nemner ein ball, kan det samanfattast med at Italia aldri hadde tapt ein VM-kvalifiseringskamp på heimebane før Norge kom til San Siro.

 med 5-0 borte mot Moldova i mars og slutta med 4-1 borte mot Italia i november. Fidjestøl sluttar same stad, men byrjar med ein kamp som verken er hugsa for resultat eller prestasjonar: I siste gruppespelkamp i EM 2000 gjekk Ståle Solbakken på bana i Arnhem som kaptein for det norske laget, og bak han følgde ei forrykande rekkje europeiske toppspissar: Solskjær, Iversen, Carew og Flo. Tidenes tiår i norsk landslagsfotball låg bak, men mot Slovenia blei det ingen nettsus. Stillinga var 0-0 då det kom melding om at Jugoslavia leia 3-2 mot Spania. Med det var Norge vidare, dei sikra resultatet og jubla reservert – før spanjolane snudde kampen til 4-3 på overtid og sende Norge heim. Drillos arvtakar Nils Johan Semb sokk ned i kneståande ute på graset og blei modell for eit slåande bilete av den norske fotballmiseren som skulle følgje. På stadion spelte ein norsk trompet det triste temaet frå «Karius og Baktus», fortel Fidjestøl.

‘Da Gud gikk lei norsk fotball’, kallar han kapittelet. Han spekulerer på om Gud blei forbanna over feigskapen til det norske laget, som prøvde å kvile på andre sine laurbær heller enn å dyrke eigne. Grublinga om inngripen frå Gud og Djevelen slår meg som litt forterpa, og går over styr når Fidjestøl spør om forbanninga var tidsbestemt, «at straffen for eksempel var satt til å vare i 25 år og bare kunne brytes av [ …] mannen som hjulbeint hadde sprunget omkring på banen som Nils Johan Sembs forlengede arm og videreformidlet innstillingen om at det var greit å surfe inn et 0-0».

Etter mange års røynsle med uflaks, tabbar og tap er det også ein VAR-inngripen i 2-1-sigeren mot Austerrike hausten 2024 Fidjestøl framhevar som vendepunktet for landslagssjef Solbakken – og ikkje berre som vendepunkt, men som «hint fra høyeste hold» om den komande kvaliken. Sjølv sat eg på Ullevål og venta dei 152 sekunda det tok å godkjenne Haalands mål. Eg har aldri jubla meir halvhjarta for ei norsk scoring, og nektar å tru at Gud i det høge ville ha nytta djevelens verktøy for å rette opp i slike menneskelege feil.

Forbanninga, og draumen om å bryte den, blir likevel ei solid ramme for boka, og eg lèt meg fullt og heilt rive med av Fidjestøls levande landslagshistorie og detaljrike innsideforteljing.

 dei 25 forbanna åra, då? Det går frå «slagene i Drammen til drammer mellom slagene», skriv Fidjestøl, med referanse til basketaket mellom John Carew og John Arne Riise i 2003 og til fyllekula halve laget la ut på før ein nøkkelkamp mot Danmark i 2011. Andre lågpunkt er keeper Thomas Myhres brølarar mot Tyrkia i 2007, dei gråe joggebuksene til Ungarns eminente sisteskanse i 2015 og den nemnde skotske snuoperasjonen på Ullevål i 2023, med to mål på like mange minutt.

Det er meir opptur i innsideforteljinga, men også her er det utfordringar: Korona og Qatar-VM var tilbakelagde bekymringar, men no skulle Norge spele og arrangere kampar mot eit land som utførte folkemord på Gaza-stripa. På bana la ikkje skaden på midtbanemaestro Martin Ødegaard før dei siste kampane nett nokon dempar på den kollektive, nasjonale angsten for å mislukkast. På personleg plan hadde Solbakken mista mor si og var i sorg då kvaliken starta.

 er på mange måtar ei bok om Ståle Solbakken. Fidjestøl gir riss frå spelarkarrieren og meir plass til ein episode frå treningsfeltet i København i 2001. Der stoppa hjartet hans i sju minutt, han låg i kunstig koma i over eit døgn, før han stod opp att frå dei døde. Han blei ikkje gjenfødd som spelar, slik han ynskte, men etter kvart som trenar i verdsklasse. I stordoms­periodane i København yppa han seg mot meistertrenar Pep Guardiola, og jobben som norsk landslagstrenar låg i korta i over eit tiår før han blei tilsett i 2020.

Han tillèt seg frislepp i fyrig entusiasme.

Opptur

Byung-Chul Hans vesle bok «Utmattingssamfunnet» byd på nye filosofiske blikk på velkjende tankar i vestleg kulturkrets: I opninga les han myten om Prometeus som «ei scene frå innsida av psyken til prestasjonssubjektet i dagens samfunn»; mot slutten av boka tek han føre seg Herman Melvilles legendarisk motvillige Bartleby – han som svarar «Eg vil helst sleppa det» når han blir bede om å gjere noko i novella med same namn. Han les ikkje Bartleby som ein uverksam, gjenstridig person, slik andre har gjort, men som eit utslite, apatisk individ for vår tid.

Byung-Chul Han er fødd i 1959 i Sør-Korea og studerte metallurgi i Seoul før han flytta til Tyskland i 1980-åra. Han var ein «technikfreak» som blei teknologikritikar, skriv Fredrik Wilhelmsen i sitt opnande føreord til den norske utgåva. Dei siste tiåra har Han gitt ut ein bråte små bøker om store emne – «Hyperculture» og «The Crisis of Narration» er to talande titlar frå den engelske katalogen. «Utmattingssamfunnet» kom ut i 2010, og synest å vere boka som blir breiast diskutert i filosofsæren av 

er at lidingane til det sein-moderne mennesket ikkje lenger kjem som eit negativt trykk utanfrå, men heller som positivitetspress innanfrå: Vi lever ikkje lenger i disiplinærsamfunnet, men i eit prestasjonssamfunn der fridom og tvang smeltar saman og alle er sin eigen pisk og si eiga gulrot. Vi fortærer oss sjølve, resultatet er at vi blir utbrende.

For å fange denne innovervendinga, hevda Han at det immunologiske samfunnet var over – ti år før koronapandemien. Når ein møter påstanden fem år etter pandemien, på norsk i Runa Kvalsunds sikre omsetjing, må ein spørje seg om teorien var feil i førstninga, eller berre har blitt avleggs? Det er lett å sjå at analysen er overdriven, slik Wilhelmsen antydar i føreordet, og kanskje overspent, men det er heller ikkje vanskeleg å anerkjenne poenget i påstanden om at vår tids sjukdom er nevral heller enn viral – i alle fall i Vesten. Sjukdomstilstandar som utbrentheit og depresjon er «ikkje infeksjonar, men infarkt, som ikkje er forårsaka av 

til den immunologiske andre, men av ei overflod av 

Kanskje er det ikkje berre i vestlege samfunn analysen finn best grobotn, men i visse sjikt av desse samfunna. Det psykologiske brennpunktet i analysen svir i eit arbeidsliv styrt av internt prestasjonspress, men er ikkje europeisk arbeidsliv framleis dominert av ekstern produktivitetstvang? I Hans analyse ligg ikkje berre klassemedvitet bak oss – sjølve klassetilhøyrsla er fortidig: «Klassetilhøyrsla hjelpte arbeidsdyret å finne ei dyrisk sindigheit. Det seinmoderne eg-et er derimot heilt aleine». Tilstanden Han skildrar er nok lettare å kjenne seg att i for Uber-sjåførar og folk i frie yrke enn for butikk- eller barnehagetilsette.

påstandsprosaen aukar skepsisen min undervegs. Kritiske fråspark i filosofar som Hannah Arendt og Giorgio Agamben er spenstige, men landar ofte skeivt, som når han brukar «muselmenn» – dei mest utmagra og apatiske konsentrasjonsleirfangane – som bilete på sein-modernitetsmennesket i dag, «med den forskjellen at det er velernært og ikkje sjeldan overvektig». Forklaringskrafta i ei samanlikning med overvektige muselmenn er ikkje openlys.

Eg kan likevel ikkje nekte for at den retoriske tendensen til å snu opp-ned på synspunkt vekkjer både nye tankar og motseiingstrong, til dømes når han snur Agamben på hovudet og hevdar at «unntakstilstanden» er i ferd med å forsvinne, fordi «normaltilstanden absorberer kvar ein unntakstilstand». Det slår meg som ein påstand som jamleg er avvist sidan 2010, men kven veit korleis den kling i 2030?

Mot slutten prøver Han å snu sjølve utmattingstilstanden til noko motstandsdyktig; til ei djup keisemd som opnar for kontemplasjon i det han omtalar som ei «

». No, we can’t, synest Han å rope – med ein viss entusiasme.

No, we can’t

Ein gong i min relative ungdom, ikkje så lenge før eg skulle flytte frå Vestlandet til den halvstore hovudstaden, var eg på ei lita rundreise i Irland saman med andre vennar med liknande lagnadar i horisonten. Då vi drog ut frå Galway mot Aran-øyene i vest, nærare bestemt til Inis Mór, den største og vestlegaste av øyene, blei det fort veldig friskt, sjølv for ein gjeng som var oppfostra på sidelengs regn. Så snart vi steig av på kaien der ute, piska vinden regn og saltvatn i andletet på oss, og i dei korte opphalda då nedbøren gav seg, oppdaga vi raskt at vinden ikkje trong regn som ammunisjon for å vere slagkraftig.

Vi sykla ut til klippene vest på øya, og ute på kanten slyngde eg eit bananskal mot Amerika – berre for å sjå det flyge attende høgt over hovudet mitt og lande i landskapet bak.

eit eige lynne i eit slikt landskap; eigne måtar å takle både vêret og tilværet på. No er ikkje heile Irland like vilt som det er der ute i havgapet, men i Claire Keegans noveller i «Over blå enger» er omgivnadane sjeldan urbane, og kjensla av å få eit salt vindkast i fleisen er sjeldan langt unna. Dei fleste novellene spelar seg sant nok ut i le for naturkreftene, inne i hus, kyrkjer eller hotell – eller på pubar, der ein drikk stout eller whiskytoddi, om ein ikkje tek den bar, og pratar laust både med og om kvarandre:

Noen hadde sett Flusk-dama komme ut fra huset til Stack i bare nattkjolen. 

Stack bar henne over tunet og inn til henne selv. 

«Han tar vel tranen sin, da», sa kjøpmannen.

«Han må vel ha gardintrapp bare for å nå opp til trusa.»

«Vi er vel alle like høye når vi ligger», sa en gammel mann.

«Tenke seg dem to uten en tråd», sa kona til manufakturhandleren. «De må jo sette en støkk i hverandre».

 dukkar opp i den siste novella, og skal få vere i fred ei stund til, men i opningsnovella ‘Avskjedsgaven’ opplever den unge, kvinnelege hovudpersonen ting som ikkje bør få ligge. Novella er fortald i du-form, og set såleis lesaren i eit slags ansvarsforhold til jenta, som blir misbrukt frå ung alder, dytta inn i farens famn av mora. I novellas notid er ho i ferd med å bryte opp frå familien og reise til Amerika. Omstenda for utreisa får vi ikkje vite mykje om, men omsorga frå ein eldre bror er både rørande og utilstrekkjeleg. Når novella sluttar, har ho kome seg til flyplassen, men ikkje om bord i flyet.

Ho bløytlegg uforløyste draumar i nattsvart stout.

Tilbakeslag

Ved første blikk framstår fjorårets nobelprisvinnar László Krasznahorkais nye roman som nett ei slik bok ein skriv etter å ha vunne ein nobelpris: litt kort, litt lett og med tydelege sjølvkommenterande trekk; her spelar ein forfattar ved namn László Krasznahorkai ei sentral rolle. Etter det eg forstår, var likevel «Den ungarske nasjonens sikkerhet» allereie annonsert då han fekk prisen, og romanen kom ut i Ungarn kort tid etter. Boka viser seg å romme mykje meir enn uforpliktande prisvinnarprosa, men dette er likevel ikkje ein av dei store, seige og verkeleg tungtvegande Krasznahorkai-romanane, som debuten «Satantango» (1985) og oppfølgjaren som på dansk heiter «Modstandens melankoli» (1989), eller dei nyare karnevalistiske undergangseposa «Baron Wenckheim vender hjem» (2016) og «Herscht 07769» (2021).

I staden er «Den ungarske nasjonens sikkerhet» ein vakker, sjarmerande og litt trist sak, og ein utvida variant av den type kortromanar som Krasznahorkai har gitt ut mellom dei store slaga, som «A Mountain to the North, a Lake to the South, Paths to the West, a River to the East» (2003) eller «The Last Wolf» (2009). Ingen av dei er gitt ut på norsk, og mange vil nok bruke denne nye boka som ein inngang til forfattarskapen. Omsetjar Ove Lund har sikra at ein trygt kan gjere det; etter norsken å døme har han ein slangetemjars tekke på dei slyngande, ustoppelege setningane til Krasznahorkai.

andre kortromanane er «Den ungarske nasjonens sikkerhet» eit mikrokosmos for Krasznahorkais forfattarskap – i alt frå setningsstruktur og kapitteltitlar til tone og tankebaner er han svært lik seg sjølv her. Det er ei muntert fortvila forteljing om ein entomolog som har via livet sitt til dagsommarfuglar – ei undergruppe som femnar om dei fargerike slaga som flaksar rundt i dagslys og kastar glans over omgivnadane – og om ein forfattar som oppsøkjer han med det han hevdar er ei livsavgjerande sak.

András Papp er besett av sommarfuglar frå barndomen av, og etter ei lovande studietid vel han bort teoretisk forsking til fordel for aktiv praksis med sommarfuglane, i form av sortering, systematisering og samlingsforvalting på det naturvitskaplege museet i Budapest. Han bur i besteforeldra si blokkleilegheit, der han vaks opp utan foreldra. Besteforeldra er gått bort, og prosaen til Krasznahorkai skin i skildringane av den einsame, men på sitt vis livsmodige mannen, som har ein uforklarleg kjærleik til alt som lever på jorda og som veit å verdsetje tryggleik, gjentakingar og fråvær av forandringar. Han er fødd med kroppslege skavankar, og blir plaga av nokre lømlar på bussen på veg til jobb. På jobben blir han òg plaga av museumsleiinga, som har nasjonalistiske vyar og strategisk overmot, og som fungerer som ein slags frimerkeminiatyr av Ungarn i stort.

 kjem sjølv inn eit lite stykke ut i forteljinga, først i anonyme gevant, sidan med sjølvpiskande skildringar av det lurvete oppsynet sitt og av den svake, men bestemt sure urin­dunsten som står av han. Litt komikk knytt til uttalen av namnet hans i internasjonale prisvinnarseansar er det også plass til.

Det er eit skjemtande sjølvportrett, men først er det vanskeleg å få grep om kvifor det er så avgjerande for han å kome i kontakt med insektforskaren. Det viser seg å vere knytt til eit problem av filosofisk og eksistensiell karakter. Den store fortvilinga hans handlar om at han stangar hovudet mot det mest fundamentale: korleis liv blir til, og kva som driv det til å leve vidare. Etter ei utflukt i felten når han ei innsikt: «livet 

leve». Det vilkårlege rår, ikkje livsviljen – eit slikt tankestoff er smurt utover heile den kaotiske romanverda til Krasznahorkai.

Etter kvart kjem det fram at forfattaren ikkje er fullt så forviten på sjølve sommarfuglane som han har gitt uttrykk for, men eigentleg er mest opptatt av forskaren som jaktar på dei. Er det ein spekulativ fascinasjon for det forkrøpla ved han, for ein «ynkverdig, [ …] ulykksalig vanskapning som sprang etter de antatt mest eteriske, eventyraktige vesener»? Eller ei ekte interesse for ein mann med eit skarpt blikk for det flaksande, flygande livet i si minste og mest fantastiske form? Insektforskaren kjenner seg vanæra, men vennskapen overlever og veks vidare når forfattaren fortel at han ikkje skal skrive meir, «heller ikke i nød, ingenting, det var nok, virkelig nok, jeg orker ikke lenger underholde, og det jeg solgte, håpet, har tatt slutt, det er ikke mer, det er utsolgt, folkens».

forelsket i virkeligheten, men kan aldri berøre den, det er [ …] det mest lidenskapelige kjærlighetsvanvidd», seier forfattaren mot slutten av romanen. Tinga og orda, røynda og omgrepa, ligg langt frå kvarandre – «like langt som en sommerfugl … fra den ungarske nasjonens sikkerhet».

Romanen er både ein liten fabel om Ungarn i dag og ein hovudkollisjon med livets største spørsmål. Sidan forfattaren har ei så framståande rolle, er det også nærliggjande å lese boka som ei forteljing om skaping og kunst. Her synest eg romanen treffer betre i dei vittige, skjelmske sideblikka enn i dei grublande djupdykka, og om ein vil ha innsikt i Krasznahorkais estetisk-filosofiske tenking om kunsterfaringa, er dei 17 forteljingane i «Seiobo der nede» (2008) ei friskare og meir overfløymande kjelde.

Fantastisk, forgjeves

– det var oppskrifta for den litt vel ovale weekenden eg nyleg hadde i London og omegn. Fotballen var stort sett ræva, men på Alexandra Palace – Ally Pally på folkemunne – leverte irske Cmat (eller CMAT) uimotståeleg countrypop, svart humor og politiske oppspark til 10.000 glade cowboys og -girls.

Ally Pally ligg nokre dryge steinkast frå Muswell Hill, der The Kinks-brørne Ray og Dave Davies spelte sin første gig på The Clissold Arms. Puben frå plateomslaget til «Muswell Hillbillies» (1971) ligg nye steinkast sørover, men vi er definitivt i rett strøk for å lade opp til Cmats «Euro-Country».

Ciara Mary-Alice Thompson, blir omtala som Dolly Parton kryssa med Kate Bush, og kallar seg Dunboyne Diana, etter heimbyen i Irland. Ingen i den herleg spraglete forsamlinga på Ally Pally synest å tvile på at vi har med ei framtidig popdronning å gjere. Her er det jenter med rugbyskjorter, gutar med rosa cowboyhattar; mykje sveis, litt bart. Ved sida mi står ein kar i oransje allvêrsjakke og signaliserer at alle skal med: Dette er vanlege folk frå allvêrs-Europa 

Først er det videopremiere på «Jamie Oliver Petrol Station». I songen får gromguten Oliver gjennomgå (

), men i videoen stiller han gladeleg opp på trommer. Jamie er faktisk «a really good man», seier Ciara med mildt sagt tvitydige andletsrykningar, før ho sparkar i gang eit tidleg høgdepunkt for kvelden, «When a Good Man Cries». Den er nydeleg framført, driven av fela til Holly Carpenter og angeren til Ciara, og har den flottaste 

-utgangen eg har høyrt sidan Gabrielle song i bursdagen til Bjørn Eidsvåg. I Ally Pally er den berre matcha av den triste, smellvakre Manchester-balladen «Coronation Street».

 i sakene: «Have Fun!» og «Take a Sexy Picture» og «Where Are Your Kids Tonight?» Det skjer 

mellom slaga, ikkje minst ein heil del kroppsspråk. Ein pause er det likevel plass til, og sidan vi er i arenaen for VM i pilkasting: 

 Komikar Harry Hill er både vert og vandrande blink, heile bandet er i aksjon. Alle får 180 poeng!

Ciara er høgt og lågt og overalt under «Running/Planning», og etterpå går The Very Sexy Cmat Band av. Dei kjem på att med tittelsporet frå «Euro-Country», men først må Ciara drive litt 

: «What does the T in CMAT stand for?» spør ho, og svarar fort sjølv: «Trans rights!» Neste punkt: Fuck Reform! Siste: Fri Palestina! Den politiske brodden er spissare enn hos popstjerner flest, men det radikale ved Cmat spring mest ut av songane, med systemkritiske skildringar av kjærleikens og sjølvrespektens kår i nyliberalismens kjøpesenterlandskap.

 uttalt live, eg set pris på at også countryen får endå litt større C. Mot slutten får Ciara med seg salen på ein 

 slik at den deilige og usedvanleg seige (til hit å vere) «I Wanna Be a Cowboy, Baby!» sit som ei saktesusande kule. Etter «Stay for Something» vil alle bli, men då går det veldig sexy bandet av scena i rumpevrikkande krabbegang.

Det radikale ved Cmat spring mest ut av songane

A Dunboyne Train

Pappa, kan vi ta med denne boka i symjehallen, spør femåringen ein dag vi straks er på veg dit. Nei, det går ikkje, svarar eg. Men så les vi litt til i «Bløte folk», Kjersti Synneva Moens nye myldrebok frå samfunnets plaskekatedral, og på eit av oppslaga finn vi ein gut som les i nett den same boka som vi les i. Så, jo, det går visst, og eg har fått eit forklaringsproblem.

Det meste synest å vere lov i denne symjehallen – ikkje berre å lese bøker, men å spele sjakk, syngje karaoke, ete lap­skaus, drikke vin. Nokre musiserer, andre mosjonerer. Ei dame har ein kanin i bur på ryggen og står i bassenget og kliner med ein fysak. Nokon har sett opp eit telt.

 i myldrebøker er at dei vekkjer fascinasjon for kor ulike (og rare) vi er; kor ulike kroppar og personlegdomar vi har, alle tinga vi gjer, alt som omgir oss i kvardagen, men som vi knapt legg merke til mellom rutinar og gjeremål. Åh, livet!

Og i «Bløte folk» er livet eit karneval. Ei dame har iallfall funne fram dei brasilianske karnevalfjæra, andre har kledd seg ut som fluger og bier, spøkelse og yeti (eller, vent!).

Det er mykje medbrakt med andre ord, mykje liv og samrøre og tvilsam hygiene – «vi digger hygiene!» skryt likevel plakatane i garderoben. Men det er òg ei historie her, om Pelle, som elskar å bade og som vi får følgje til symjehallen, der han og mora skal ha ein herleg laurdag. Dei har avtalt å hoppe frå stupebrettet, og for å tore det, treng dei kvarandre.

 har fått vaska av seg basseluskane i fellesdusjen, mistar dei kvarandre av syne. Det blir ei klassisk «eg har mista omsorgspersonen min»-forteljing, der ei fin lita uro legg seg under moroa, som består i å finne alle folka og tinga Pelle ser medan han leitar etter mora – eit gammalt plaster, ein fyr på stylter, ein fjert i bassenget.

 oppslaga er det ingenting å seie på, men variasjonen 

 dei kunne ha vore større. I starten og slutten er det nokre nærare utsnitt av Pelle og mora som får meg til å tenkje at liknande grep kunne ha brote opp undervegs. Historia får ei enkel og fin avrunding, men er uansett ikkje det viktigaste her. Allereie under første lesing inviterer boka oss til å leite meir enn vi les, og bak i boka er det samla snodige saker ein kan sjå etter i trengselen av plaskande kroppar. Det lokkar til rask og ivrig gjenlesing.

 av kroppspositivisme og plask med den baken du har, men like viktig er det at boka kryr av emosjonar og engasjement: Streken til Moen viser eit mangfald av både kropps- og livshaldningar, der sjølvopptatte posørar står side om side med einsame grublarar, sosiale klikkar ved sidan av meir utflytande grupperingar – som dei med krøllete hud i gamlisbassenget.

«Bløte folk» minner meg for så vidt om kvifor vi som regel unngår symjehallen på laurdagar, men også om kvifor vi aldri nokon gong har angra når vi likevel har drege dit. Les gjerne boka, men gjer du det i bassenget, er det på eige ansvar.

Trengsel og plask

Vesle Tormon frå Nordgard er ein lydhøyr kar, i alle fall lyttar han til dei vaksne rundt seg – på posten, i butikken, nede ved kaia – om han enn ikkje alltid lystrar det dei seier. Som unggut får han vere med farfaren på jobb på det lokale likningskontoret, der gamlekarane sit framfor skrivemaskiner og pikkar og tikkar på tastane for å få fram bokstavar og tal på papir. Det dei reknar og skriv på, forstår han lite av, men det er klikk og klakk frå hòl- og stiftemaskiner, stolbein som skrapar i furugolv, skosolar mot golvflata, ringpermar som glir på plass i hylla: «Alle rørslene til dei som arbeidde på kontoret, laga ljodar som lagra seg som noko mjukt og stilt i meg».

Undervegs er det mest så ein gløymer at ein eldre Tormon fortel. Han er i slutten av tjueåra, med eigen unge og verken far eller farfar i livet lenger, men vi får ikkje vite så mykje om det før mot slutten. I staden fortel han svært røynslenært frå barne- og ungdomsåra, og kanskje er det djupast sett dette røynslenære den draumelike og litt løyndomsfulle romanen handlar om: Om korleis sjølv og sinn lèt seg forme av det auga og øyra høyrer og ser, og om dei særeigne kunnskapane som sildrar gjennom generasjonane, i samspel og brot med samfunnet elles, som alltid er på veg inn i ei ny tid.

av eit moderniserings- og sentraliseringstiltak, då likningskontoret blir flytta frå Nordgard og nyinnreidd på Midtgard. Farfaren blir tvangspensjonert, men saman med kollegaen Olman klamrar han seg fast og opnar eige kontor på heimgarden. Arbeidet held fram med gamle møblar og maskiner, og Tormon får straks plass i kontorlandskapet – han får seg endåtil ein røyk til innviingsritual. Pedagogikken er ikkje etter læreboka, men slik startar opplæringa i arbeidsverktøy og -måtar som samfunnet allereie har avskilta som utdaterte. Tormon meiner seg ferdig på skulen. Dei relevante myndigheitene meiner noko anna.

Farfar Mon er den oppsedande farsfiguren her, medan far Argon stort sett er ute i arbeid, eller på jakt etter nye arbeidsmarker og -marknader. Han ser for langt fram, står det fleire stadar: Ute i dei ugjestmilde utgardane har han grave opp grøfter i eit nybrot, men det kjem snart fram at han har forlate dei til fordel for kontorjobb på Midtgard. Olman tek Tormon med ut dit, og det er denne merkelege mannen som blir romanens store skikkelse. Han er «ein vanleg mann [...] som med sine daglege vanar vart uvanleg», og i utgarden har han sant nok eit forunderleg føretak: Inne i ei hòle har han laga si eiga grav – og attpåtil eit skjelett av pinnar som er snarlikt han sjølv.

 Mon og Olman døyr i romanen, og gravferdene deira er sentrale i forteljinga. I begge ser ein den gamle tida som går ut, men også noko som set seg og blir med vidare i Tormon. I Olman, med sine «munnljodar», si finkjensle for «trykk og lette» i orda og sitt mumlande tvisyn, ser eg òg noko av ein kunstnarfigur – i alle fall ein figur som viser Tormon at det finst andre måtar å sjå og lytte og leve på. Tormon snakkar støtt om at nokon, kanskje han, kunne ha skrive ned det han opplever i ei bok.

Haugland minner om både Jon Fosse og Ragnar Hovland, men liknar mest seg sjølv. Humoren hans veks bygderealistisk ut av landskapet, som når karane fører rekneskap over teigane og kjem til dei såkalla tre­holmane, eit namn som «kunne verke misvisande, men sikta til at det var tre holmar utan tre». «Ljodane» har òg noko fabelaktig over seg, som gir den eit filosofisk og lett allegorisk islett, men den berande kvaliteten er språket, som er solid som stein, men med rørsle og svev i seg. Det er atterhalde, stundom på grensa til det monotone, men dei seige kvalitetane i språket slepper stadig laus i små ras der ordlyd og -meining klinkar i kvarandre og lagar ein heilt eigen samforstand – av bilete og klang, av skurr og svar, av gammal og ny tid.

Eivind Myklebust

Artikler

To slaurar med sprikande staurar.

Løypemelding om nasjonal infrastruktur for Jon Fosse-formidling.

Gunnhild Øyehaugs novelleunivers er fullt av indre krangling og usannsynlege samanhengar.

Far forsvinn

For Joakim Kjørsvik kan ein augeblink seie mykje om eit liv.

Skilsmissa blir behandla på stranda i Wencke Mühleisens barnebokdebut.

Nusa si fotballbok for barn utmerkar seg

Ferskpressa verd

Gro Dahle prøver å stable orda sine opp rundt fortvilinga.

Ei lita bok om det store spennet i Olav H. Hauges dikting.

Fabelfiks fantasy for barn.

Takk, takk, takk

Du skal ikkje trø på dyrka mark. Atle Håland gjer det likevel.

Det er den forbanna draumen.

Vi har infarkt i sjela, hevdar Byung-Chul Han.

Tilbakeslag

Det vakre fangar du ikkje med håv.

Cmat var høgt og lågt og overalt i London.

Livet er eit karneval – eller kanskje ein tur i symjehallen.

Grøfter og grav

Portrett av ein elskeleg mann.

Inger Bråtveit har henta kunstnarleg kraft frå Myllarguten.

Thomas Pynchon kallar fascismens spøkelse fram frå skuggane.

Professoren og potetene

Rune F. Hjemås’ roman om ein band-reunion er språkleg tafatt og tematisk platt.

For Katrine Heiberg er det skapande og det analytiske tett forbunde.

Therese Tungens nye bok er både ein kvardagskrim frå Bygde-Norge og ei sorgforteljing med folkesegn i botn.

To slaurar med sprikande staurar.

Løype­mel­ding om nasjonal infra­struktur for Jon Fosse-formidling.

Gunnhild Øyehaugs novelle­univers er fullt av indre krangling og usann­syn­lege saman­hengar.

Far forsvinn

For Joakim Kjørsvik kan ein augeblink seie mykje om eit liv.

Skilsmissa blir behandla på stranda i Wencke Mühleisens barne­bok­debut.

Nusa si fotballbok for barn utmerkar seg

Fersk­pres­sa verd

Gro Dahle prøver å stable orda sine opp rundt fortvi­linga.

Ei lita bok om det store spennet i Olav H. Hauges dikting.

Fabelfiks fantasy for barn.

Takk, takk, takk

Du skal ikkje trø på dyrka mark. Atle Håland gjer det likevel.

Det er den forbanna draumen.

Vi har infarkt i sjela, hevdar Byung-Chul Han.

Til­bake­slag

Det vakre fangar du ikkje med håv.

Cmat var høgt og lågt og overalt i London.

Livet er eit karneval – eller kanskje ein tur i symje­hal­len.

Grøfter og grav

Portrett av ein elskeleg mann.

Inger Bråtveit har henta kunst­nar­leg kraft frå Myllar­guten.

Thomas Pynchon kallar fascismens spøkelse fram frå skuggane.

Profes­soren og potetene

Rune F. Hjemås’ roman om ein band-reunion er språkleg tafatt og tematisk platt.

For Katrine Heiberg er det skapande og det analytiske tett forbunde.

Therese Tungens nye bok er både ein kvar­dags­krim frå Bygde-Norge og ei sorgfor­teljing med folkesegn i botn.

Løypemelding om nasjonal infrastruktur for Jon Fosse-formidling.

Gunnhild Øyehaugs novelleunivers er fullt av indre krangling og usannsynlege samanhengar.

Skilsmissa blir behandla på stranda i Wencke Mühleisens barnebokdebut.

Ferskpressa verd

Gro Dahle prøver å stable orda sine opp rundt fortvilinga.

Tilbakeslag

Livet er eit karneval – eller kanskje ein tur i symjehallen.

Inger Bråtveit har henta kunstnarleg kraft frå Myllarguten.

Professoren og potetene

Therese Tungens nye bok er både ein kvardagskrim frå Bygde-Norge og ei sorgforteljing med folkesegn i botn.