Eivind Myklebust

#fff

Nusa si fotballbok for barn utmerkar seg

Nyleg blei ein ung og fotballkunnig familiemedlem intervjua om skuleavisa han var redaktør for. Avisa har ein ikkje ubetydeleg VM-seksjon, og til lokalavisa delte den unge redaktøren erfaringar frå arbeidet med sportsstoffet: «Ikkje bruk Wikipedia når det kjem til sport. Eg prøvde det i avisa vår, og det blei feil». Det er eit råd som 5.-klassingar flest har friskt i minne, men som mange som skriv fotballbøker for denne målgruppa synest å ha gløymt.

I «Den store boka om fotball-VM 2026» er Wikipedia ei av få kjelder, og leksikonstoffet er hastig formidla av dei (hyper)aktive fotballekspertane Thomas Aune og Aleksander Schau. I år gir dei òg ut «Seier eller død!» for vaksne. I fjor kom «99 ting du ikke visste om fotball». Tidlegare titlar: «Fotballhelter» (2021), «Fotballrekorder» (2022), «Fotballklubber» (2023).

 har vore offer for hurtig vurdering og redigering før årets VM, gav Cappelen Damm eit vektig døme på med KI-boka «Lise vs. Gianni». «Den store boka om fotball-VM 2026» ber òg preg av låge ambisjonar, med kaotisk organisering, grell presentasjon og ein del faktafeil. Her står det mellom anna at Bobby Charlton var kaptein då England vann VM i 1966 (det var Bobby Moore) og at Irans store stjerne heiter Ali Dia (les gjerne om denne senegalesiske mannen utan fotballeigenskapar på Wikipedia). Skal ein først nemne storleiken på VM-pokalen i millimeter, bør ein helst ta rett mål.

Forvirra fakta er likevel ikkje problemet med boka, snarare den vilkårlege og fantasilause forma leksikonstoffet er lagt fram i. Her er det lister over ditt og datt, 

 og ein masse repetisjonar. På side 37 får vi for tredje gong høyre om då Zinedine Zidane skalla ned Marco Materazzi i finalen i 2006. I Periskops gjennomgang av fotballbarnebøker førre veke, påpeika også Karen Frøsland Nystøyl at boka er for feig til å formidle fakta om mindre artige ting i verdsfotballen.

vurderingav årets bøker går adjektivet «informativ» att. Jo Evensens «Norges fotballhelter» og Halvor Mjaugedals «Historien om herrelandslaget» er to dropar i eit hav av informativ fotballitteratur, men av dei er det berre sistnemnde eg kunne ha funne på å bruke adjektivet «kreativ» om. Også den er litt faktatung i vendingane, men gjennom streken sin, sjølvstendig kjeldebruk og vilje til å fortelje klarer Mjaugedal å vekkje liv i historia om herrelandslaget – sjølv i periodar der det knapt var liv i det.

Evensen og Mjaugedals bøker blei meldt saman i Barnebokkritikk denne veka, og plassert i kvar sin ende av kvalitetsskalaen under tittelen ‘Ujevne lag’. Jostein A. Ryens innvendingar til Evensens bok handla nettopp om repetitiv struktur og knusktørre faktasetningar: «Mjaugedal forteller en historie, Evensen har skrevet en Wikipedia-artikkel».

 mindre feige når Antonio Nusa kjem inn frå venstre. «Alt starter med en drøm» er skrive saman med Frode Saugestad, og utmerkar seg blant årets fotballbøker både i tekst og innpakking. I Dagbladet omtala Tom Stalsberg den fint som ei «hakkespettbok» for gutar og jenter med knottar; i VG kalla Nora Steenberg den ein «Bibel for fotballfrelste barn». Begge trilla fire på terningen.

Nusas sjølvhjelpsbok er betre enn det, ikkje fordi den er så original i refleksjonane om å drøyme draumen sin og leve den òg, men fordi det er nokon heime i teksten. Saugestad har fått fram ei truverdig ung prosarøyst, krydra med Nusas handskrivne notat, tips og små oppgåver til lesaren. Både formgivinga til Gyldendal og illustrasjonane til Frode Skaren er friske og forseggjorte, og understrekar Nusas gode lagverdiar. Eg held det for sannsynleg at ein 5.-klassing som les boka til Nusa, kjem til å vilje lese fleire bøker. Den same leselysta blir neppe vekt av lett tilpassa Wikipedia-artiklar i bokform.

Faktafella

Så mye lyng å somle i», står det seint i Mats Tønjum Alfsens «Svartediket»: «Inn og ned i krattlyngens krøllede siv / for å lete etter multene, store og søte / og boblende og ravgule / med forhistorisk tryll og transformative safter».

Det slår meg som eit treffande bilete på korleis det er å lese denne uvanleg storsnuta debutdiktboka: Her er det tjukt av språk over mange sider, med mykje trask att og fram i same terreng, men med store klasar av fortryllande biletspråk å fortape seg i undervegs.

Svartediket er namnet på ei drikkevasskjelde i Bergen, i dalføret mellom Fløyen og Ulriken. Allereie på andre side, før ein rekk å spørje seg kva dei har i drikkevatnet der borte, kjem eit slags svar: «Se, hvor mange tusen dødfødte spedbarn som krabber, / og lyser bleikt mellom tangskogen på sjøgulvet / De kravler, blinde som kråkeboller, med hodet på slep».

Svartediket er nemleg ikkje berre omkransa av trivelege turområde, men har uhyggjelege historiske understraumar, frå vandresegn om sjølvmord og spedbarndrap. I Alfsens bok, som spelar seg ut i nærliggjande natur- og bustadområde, men også tek avstikkarar til slektsstadar i Lærdal og skipåske på Geilo, kling slike segner med frå starten, og etter kvart flyt den mørke materien heilt opp til overflata gjennom eit barns sjølvmord.

 kapittelsuitar, med strofer på fem verselinjer, diktar «Svartediket» fram ein heil barndom. Det er ei forteljing full av skogsutflukter og fotballkveldar, snott og fiselukt. Saman med den nye naboguten, ein kar med både Nintendo og natur-

 – og med ein forfylla far med «flaskeknusende disiplin» – skal diktar-eget lage ei skuleoppgåve om norrøne gudar. Prosjektet veks straks inn i leiken og livet deira, og legg seg over landskapet rundt med forhistorisk tryll:

Nabogutten kaster grus på vinduet mitt / Inne er det svart, ute er det nedlagte blåjotner / Himmelfarter av svarte fjorddaler, gymnastiske lyn i kortvarig hagl / Det går stjerne-elver over himmelen / og jeg ser mine hudspiste fingre snorke blod under neglene.

Snart er Frøy, Loke og Rån i sving der ute, med sverd og skjold og draumeskip, blant tussar, alvar og gydjer – og blant verkelege dyr og veslebrør, foreldre og besteforeldre, klassekameratar og parallellklassejenter. I Alfsens rike barndomsunivers kan ein trakke ned i ein sølepytt ved busshaldeplassen og stige opp att frå eit mytologisk myrsøkk ute på vidda.

påsett og vis denne skuleoppgåva deira, fullført av diktaren på eiga hand etter nabogutens sjølvmord, i ei slags traumebehandling gjennom eigne minne og felles mytologi. Ordet «traume» er samstundes for tungt og etterpåklokt til å fange tilnærminga i dikta, som er imponerande tru mot barnets utsyn, med djupe stemningar og springande observasjonar, friskt blikk og transformativ fantasi. Den intense språk­leiken i dikta, med sprang mellom stilnivå, ordsamansmeltingar og skamlaus allitterasjon, er ikkje berre rytme og klang, men ei spegling av gutungen si livsverd, der alt er handfast og nært, og samstundes høgst foranderleg: Ei hand er ei grein er eit sverd.

haldning minner om Erlend O. Nødtvedts, og stikk djupare enn ein generell Bergens-svai: Her går det inderlege og ironiske hand i hand, vitalismen blømer med skjelmsk sjølvtillit og samtida kastar neonlys over gamle mytar og segn. Alfsen tyr likevel til meir maksimalistiske metodar enn dei fleste andre norske poetar i dag i arbeidet med å omvandle verda gjennom språket. «Slik en variabel og ferskpresset verden!» får ein ofte lyst til å rope, med ei linje frå eit av dikta. Det er mykje overraskande og morosamt i «Svartediket», sant nok ein del masete og forgløymeleg òg, men det flottaste ved boka er måten Alfsen maktar å føre den brått avbrotne oppvekstsoga vidare på, når hans eigen oppvekst spring vidare, men gjer naboguten til grunnstoff i det diktariske svaret på gruppeoppgåva.

Alt er handfast og nært, og samstundes høgst foranderleg.

Ferskpressa verd

Gratulerer som månadens poet! Dikta dine er imponerande umiddelbare, sjølv når dei handlar om ting som er knortete å snakke eller skrive om. Er dette likeframme noko du strevar etter når du skriv?

– Nei, det er ikkje eit ideal for meg, det er ikkje slik eg vil skrive, ikkje det eg håpar på og drøymer om, det er berre det som kjem, anten eg vil eller ikkje, det er berre meg, slik eg er, ofte mot min eigen vilje til og med – men når det er sagt, så held eg meg til dei kloka råda frå læraren min Eldrid Lunden. Eg gjekk på forfattarstudiet i 1986 og ville skrive store, komplekse, vedunderlege romanar som Dostojevskij og Hamsun og Kafka, og Lunden sa til kvart einaste forsøk: «kast det og begynn på nytt!» Og det gjorde eg, pliktoppfyllande og usikker som eg var. Då ho til slutt fann noko eg hadde kasta i papirsøpla på distriktshøgskulen i Bø, noko tullball, barnslege og dumme dikt, sa ho at dette tullet var meir meg, og det var det, mykje meir meg. Så då satsa eg på det! Då sa Eldrid Lunden noko som har blitt eit motto for meg: «du får vera den du er, til det går over av seg sjølv!» Det har ikkje heilt gått over, difor er eg der framleis, i dette enkle, lettleste, der eg kanskje aldri heilt ville vere.

 dine blir ofte omtala som «naive» eller «naivistiske». No skriv du bøker både for vaksne og barn. Er det stor skilnad i måten du arbeider med det eine og det andre på?

– Eg skriv intuitivt for vaksne, lèt armen springe av stad med orda, og så følgjer eg etter utan heilt å vite kor eg skal – ei oppdagingsferd der eg ofte blir forundra over kva som kjem, for det er ingen planar, ingen mål, ingen ytre inspirasjon, ingen idear. Når eg skriv for barn, derimot, jobbar eg analytisk og med tydelege planar og prosjekt både i dikt og biletbøker. Då leitar eg etter allegoriar, metaforar, samanlikningar, besjelingar, allusjonar som kan vise det eg har lyst til å nærme meg, synleggjere og konkretisere det abstrakte. Men barnedikta mine blir brukt som vaksendikt, og vaksendikta som barnedikt!

Vil du seie noko om korleis diktet ‘Jeg vil gjerne skrive om Sudan’ blei til, og om kvifor du gjerne ville skrive om Sudan nett no?

– Eg er veldig opptatt av krisesituasjonen i Sudan, 33 millionar menneske råka av ein av dei største humanitære katastrofane nokosinne, hungersnaud, tørke, tørst, menneske på flukt, seksualisert vald, overgrep, krig. Eg skulle gjerne ha skrive om det, men det er vanskeleg å skrive politisk utan at det tippar over, blir overtydeleg og banalt. Diktet blei til av frustrasjonen over desse fattige orda mine og den språklege hjelpesløysa eg kjenner meg fanga i – når det gjeld å skrive om dei store tinga, dei viktige tinga! Eg nytta høvet Klassekampen gav meg til å skrive noko om dette. Då har eg tidsfrist og press og så strekk eg meg og kanskje, kanskje skjer det noko. Dei fleste oppdragstekstane eg skriv, blir ikkje bra og dei legg eg vekk, men nokre tekstar set meg i gang og blir starten på fleire dikt, kanskje eit heilt prosjekt! Eg veit enno ikkje om Sudan-diktet blir eit dikt som eg legg vekk eller om eg kjem til å skrive dikt om fleire slike brannar som brenn i meg, fattigdom til dømes, og stadar som Ukraina, Palestina, Gaza, Libanon. Å prøve å stable orda mine opp rundt all denne fortvilinga.

– Eg har dagane mine og armar og fang og hovud fullt av barnebarn om dagen, så det eg les mest av, er biletbøker, minst ti biletbøker om dagen! Og det er så mykje bra, så mykje fint og gripande og rikt både visuelt og verbalt. Ei biletbok eg har lese igjen og igjen for to av barnebarna på to og tre år, er «Hvorfor det?» av dottera min Kaia Dahle Nyhus. Den blir dei aldri lei av, ikkje eg heller! Elles høyrer eg lydbok i bilen og når eg legg meg om kvelden, barnebarn i senger ved sidan av meg. Nett no høyrer eg «John of John» av Douglas Stuart og Haruki Murakamis «Kafka på stranden», lese av Mai-The Duc. Desse to lydbøkene er så utruleg godt innlest! Ei stor oppleving!

Næringsrike ord

Han var der mest så langt attende eg kan hugsa», skriv Elisabet Vallevik Engelstad i føreordet til si nye bok om Olav H. Hauge. Ho vaks opp i Ulvik, og sidan foreldra kjende Olav H. Hauge, vart ho ein kjenning ho òg: Ho var seks år då Hauge kom på dør med debutboka «Glør i oska» (1946) i handa, seinare rapporterte ho til han frå litteraturmiljø i hovudstaden, då ho var heimom frå filologi-studia ved Universitetet i Oslo. I «Vinklingar» tek ho utgangspunkt i både venskapen med Hauge og sine eigne studiar i spansk og fransk språk og litteratur for å vise korleis det lokale og det internasjonale prega diktinga til Hauge i same mon – frå floraen og faunaen og dei levande modellane bak diktet om Osamannen (‘Gjer ein annan mann ei beine’) til store diktarar som Emily Dickinson, Antonio Machado og René Char.

Hauges fyndige, frodige forfattarskap må ha ein så stiv og inkjeseiande tittel – og så fantasilause undertitlar – er vanskeleg å skjøne. Også på andre måtar er «Vinklingar» ein snodig redigert sak: Boka er bygd opp av tre frittståande artiklar om Dickinson, Machado og Char, alle av det introduserande slaget. Dei har fått ei slags kappe av biografisk skisse og personlege riss, men konklusjonen på samanstillinga av det nære og det fjerne er knapt skarpare enn at «[d]et har vore ein rikdom i livet å ha kjent diktaren og mennesket Olav H. Hauge» og dessutan ei oppmoding til oss lesarar: «Les Olav H. Hauge og lev eit dikt».

Små funn og fine lesingar av både dikt og gjendiktingar kjem like fullt fram undervegs i boka. Engelstad har ei varm og trygg prosarøyst, og ei av bedriftene hennar i boka er å vise korleis Hauge gav lokale utsyn meir allmenne uttrykk, til dømes i diktet om ‘Is-soleia’. Her samanliknar ho første versjon av diktet med seinare versjonar, og viser korleis Hauge gjorde det mindre anekdotisk, meir allegorisk.

 om internasjonale diktarar set eg særleg pris på den grundige introduksjonen til Antonio Machado. Her viser ho kor vegane deira kryssar – bokstaveleg tala i Machados dikt med den kjende linja «vegen blir til mens du går», som ikkje ligg langt ifrå Hauges konfirmasjonstalevennlege ‘Din veg’: «Ingen har varda den vegen / du skal gå / ut i det ukjende, / ut i det blå». Andre parallellar finn ho blant anna i dikt frå skuleplassen.

Artikkelen om René Char spring ut frå ein huskonsert i Marseille i 2015, der Hauge og Char blei tonesette saman, og er mest interessant fordi den viser korleis dei begge levde tett på nærmiljøa sine. Emily Dickinson blir på si side presentert som livslang inspirasjon og gjengangar i dagbøkene til Hauge; om lag hundre gongar omtala han henne frå 1932 til 1994. I 1965 kalla Hauge henne både «jordnær» og «ekstatikar». At Hauge sjølv levde og verka i eit slikt spenn, kjem fint fram i Engelstads bok.

Jordnær ekstatikar

#000

Ein gong prøvde eg å lese J. R. R. Tolkiens «Hobbiten» for treåringen. No trudde eg vel ikkje at det kom til å klaffe, men nokre gongar er lysta sterkare enn trua, og vi kom oss trass alt heilt til side 3. I desse dagar grublar eg på om femåringen snart er klar for Harry Potter.

Det finst mykje fantasy for barn der ute, men eg finn sjeldan noko som maktar å fortrylle dei minste lesarane. Denne mangelen gjer at eg møter den nye franske fantasybarneboka «Dragefjellet» med store forventingar. Det franske forlaget oppgir målgruppa som 8–12 år, det engelske 7–9 år, medan Aschehoug utvidar til 6–9. Med illustrasjonar på nær sagt kvar side og ein enkel, fortryllande tekst trur eg høgtlesande foreldre trygt kan kaste seg ut i eventyret saman med endå litt yngre barn.

 systrene Amaranta og Medusa, som bur hos onkelen sin Oxalis, eit sjarmtroll av ein trollmann (som artig nok er mindre i storleik enn niesene sine). Dei bur i landet Traktene (utbrettbart kart fremst i boka), der systrene er under opplæring som hekser. I opninga skal dei ut og sanke glefsurt – ein spesielt mannevond blome – for å lage usynlegheitsbrygg, og der møter dei unge Julius og anda Kringle.

Kven Julius er, og kor han kjem ifrå, blir ikkje klårt før til slutt, der vi får lese Kringles dagbok, for i sekken har han noko som krev rådsnar reaksjon: eit drageegg. Der det finst eit egg, finst det som regel ei mor, og egget kan dessutan klekke når som helst. Det gjer det òg, og ut sprett den vesle drageungen Fabelfiks. Eventyret handlar om at heksene må få ungen heim til dragemora – helst utan å bli grilla sjølve.

på ferda er djupe innsjøar og monstrøse froskeskikkelsar. Det krev både syster- og vennskap – og ikkje minst ei and med kløkt og mot. Kringle er ikkje berre eit kjærkome komisk innslag undervegs i dramatikken – han svarar «kvakk, kvakk» til det meste – men spelar òg ei avgjerande rolle i forteljinga. Eit høgdepunkt er når han blir trylla om til eit slags før-moderne telefonapparat, slik at heksene kan rådslå seg med onkelen.

Illustrasjonane til François Maumont er tvers gjennom sjarmerande, og balanserer perfekt det skumle med det søte for dei små. «Dragefjellet» er også omsett til norsk med rette barnlege tone av Stéphanie de Miranda, og ikkje minst med nødvendig kreativitet der det trengst: «Glefsurt» er eit nydeleg ord og «kvexxene» eit passe framandt namn på dei fryktinngytande froskeskapningane.

 i bøkene til Tolkien, og for så vidt Rowling, er at lesaren anar at det er uendeleg mykje meir å oppdage i fantasiuniverset. Slik er det her også, ikkje minst på grunn av kartet over Traktene og Kringles dagbok til slutt. Undervegs er utsynet meir avgrensa og fokusert på akutte utfordringar, og nettopp det er viktig for å halde på merksemda og forståinga hos dei yngste lesarane. Ein oppfølgjar skal vere på veg på fransk. Eg håper forlag og omsetjar er på hogget i Norge, og at dei små lesarane får vekse vidare med serien.

To små hekser

Ein gong på 2000-talet fann eg eit smotthòl i De norske Bokklubbene, der ein kunne melde seg inn i dei 14 (?) ulike bokklubbane og få velkomstgåve frå kvar og ein: Tre valfrie bøker, dvd-ar eller noko nips til heimen. Etter postgang var boksamlinga mi femdobla – og eg hadde vinglas på guterommet. Prisen var at eg eit heilt år aktivt måtte avbestille månadens bok i kvar klubb – eit lynkurs i økonomistyring for pengelens ungdom. Utvalet var avgrensa, men utvidande for ein ung lesar: Per Pettersons «Ut og stjæle hester» kom i hus, og var det ikkje her eg møtte Jan Kjærstads Jonas Wergeland? Sikkert er det at eg fekk sett heile sesong 16 av The Simpsons.

Thomas Korsgaard vaks opp med beskjedne bokhyller, og han var ikkje like heldig med medlemsvilkåra i sin danske bokklubb: Han tingar tre bøker til ni kroner, utan å lese den vesle skrifta om kjøpeplikt og 12 månadars bindingstid. Den matnyttige, men fattige bondefaren blir rasande, gir han øyrefik og ukvemsord. Det blir eit år med nye bøker og olme blikk frå foreldra.

er første tekst i Korsgaards «Hastetilfelle», ei samling små bakomartiklar frå ein så langt litt einspora forfattarskap: Her handlar det om klassereisa ut (og opp og fram), om både bagasjen og draumane ein ber på, og inn i mellom om bagasjen ein har gløymt att. Tekstane i «Hastetilfelle», innforliva omsette til norsk av Hilde Rød-Larsen, handlar om å finne seg sjølv gjennom lesing og skriving, og om å ta plass i eit nytt kulturelt habitat. Mor og far er gjengangarar i tekstane, og særleg faren framstår som ein ulikandes kar; som ein slave av eigne bekymringar og fange av eigen fattigdom – ikkje ulikt farsfiguren i Korsgaards romantrilogi om Tue.

I ‘Pokalpussing’ er ikkje Korsgaard sjølv så lett å like. Her skriv han passe nedlatande om kor stolt faren er over pokalen for Årets Familielandbruk 1999. Ti år etter er fjøset tomt og mjølkemaskinen seld. «Kjenner du kanskje noen andre som har fått en sånn en», spør faren sjølvskrytande og set pokalen på plass i hylla etter puss, «til evig beundring og misunnelse for at han i motsetning til meg alltid hadde noe å pusse og polere når det ble uutholdelig å tenke på alt man mistet eller uvegerlig ville miste».

Teksten er ein takketale for ein pris Korsgaard fekk i 2024, og det er lett å sjå føre seg forsamlinga humre med hånleg medynk for faren. Sjølv er Korsgaard så smålåten at han ikkje berre trykkjer denne, men to takketalar til for laurbæra sine der sjølvskrytet piplar fram i meir sjølvironiske og sofistikerte former. Ironien bør i alle fall vere vanskeleg å oversjå.

‘Professorspråk’ er på si side ein rørande tekst om mora og avslaga ho får på uføretrygd, men også den gir ein litt sjølvfeirande bismak.

 openlyst ein gåverik skribent, han har både vidd og brodd, men mellom fornøyelegheitene svingar prosaen seg jamleg opp i meir høgstemte vendingar. «[P]røv hele tiden å bevare ditt eget blikk, ditt eget perspektiv, undringen din», rådfører han i ‘Brev til en yngre forfatter’, før han konkluderer: «[H]vis du stoler på skriften, vil du i perioder bli belønnet med en fylde som er så nær som et menneske kan komme det motsatte av ensomhet». Tittelteksten landar i ei formulering om kor «[T]vingende, nødvendig, viktig. Akutt» det er for han å skrive.

Tittelen «Hastetilfelle» skal eg elles ikkje bruke mot boka, for sjølv om samlinga har eit visst sop-i-hop-preg, er tekstane forseggjorde nok. Sjarmerande portrett av Ida Jessen og Vigdis Hjorth maktar likevel ikkje heilt å overvinne mistanken mot den svære skriftstorleiken boka er trykt med, eller mot den luftige linjeavstanden mellom korte avsnitt: Det får boka til å framstå som like delar forfattar- og publikumspleie for ein prisvinnande forfattarskap.

Takk, takk, takk

Gratulerer som månadens poet! Eit dikt fullt av vekstar og gras midt i pollensesongen! Du er ikkje allergikar?

– Takk! Det er ei verkeleg stor ære! Og nei, eg er slett ikkje allergikar — eg elskar å gå berrføtt i gras, også litterært. Om vinteren varmar eg meg ved å skrive mykje om årstida vi no trør inn i, og eg gler meg til å høyre tårnseglaren syngje igjen, så lenge det varer.

«Gresset tåler å bli tråkket på» heiter det i den flotte førstelinja. Det er ei påminning om det gjenstridige i naturen?

– Ja, naturen vil alltid vere vill og kjem til å overleve menneskeslekta, men eg er redd for at eg vil overleve naturen slik eg kjenner den i dag. Ein sommar gjekk eg på ein sti over jordet sør for Sognsvann. Eg kjende at eg braut lova ved å gjere det — eg er vaksen opp på landet og veit at eg eigentleg ikkje skal trø på dyrka mark — men her var det no ein sti, så eg gjekk der likevel. Då såg eg at stien var full av vekstar; der var det ikkje dødt, men det yrte av framande artar. Det var då eg innsåg at graset ikkje døyr av å bli trakka på, men at skosålane innfører framande vekstar i monokulturen av gras, og at det er derfor eg eigentleg ikkje skal trø der, for matjordas del. Men klart, det er spanande å leve litt på kanten av lova, og det var altså ein etablert sti eg gjekk på, så nokon større forbrytar enn dei førre som gjekk der var eg ikkje...

Du-et i diktet peikar pedagogisk ut urter, snakkar i økologiske regler og har sjuke celler. Kan du seie noko meir om det?

– Eg tenkjer det handlar om blikket dei har på seg sjølve. Det er lett å gløyme kunnskapen dei har, kor verdifulle dei er, og i staden blir dei farga av blikket til andre; dei har vorte stigmatiserte. Det handlar vel òg litt om kva du-et har i lomma si. At det er derfor dei gøymer seg bort i graset, finn ei eng dei kan liggje i, utan at nokon forstyrrar dei.

I lomma har du-et «hul gil» - sumerarane sitt ord for opium, «gledens plante». Er det ei slags sjølvmedisinering her?

– Du-et legg seg til rette, tenner lighteren, og tankane søkk ned i jorda og blir borte. Det er vel ei form for sjølvmedisinering, ja, men dei to hadde det i alle fall veldig fint der dei låg i graset og kjærteikna kvarandre med gras og groblad.

Har du førebilete blant litterære rusmiddelbrukarar? De Quincey? Baudelaire? Burroughs?

Der graset gror

Alfred Fidjestøls nye bok skulle eigentleg handle om det unge og framstormande norske landslagets heroiske prestasjonar i fotball-EM i Tyskland 2024 – det som lenge såg ut til å bli første meisterskap for Norge sidan år 2000. Ein dobbel leggkrampe på midtstoppar Leo Østigård og eit mønsterangrep av nokre skotske ring­revar frå engelsk andrenivå var nok til å knuse meisterskapsdraumen i siste stund – og til å velte bokplanane til Fidjestøl.

Eller i alle fall velte om på dei, med fleire lagnadstunge feilsteg å turnere. «Oppstandelsen» rullar opp dei ulukksalige siste 25 åra i norsk landslagsfotball, og følgjer samstundes det norske laget tett gjennom den utrulege VM-kvalifiseringa våre beste menn spelte i 2025. Ein treng knapt vere fotballfrelst for å kjenne til prestasjonane, men for dei som stikk hovudet i sanden så snart nokon nemner ein ball, kan det samanfattast med at Italia aldri hadde tapt ein VM-kvalifiseringskamp på heimebane før Norge kom til San Siro.

 med 5-0 borte mot Moldova i mars og slutta med 4-1 borte mot Italia i november. Fidjestøl sluttar same stad, men byrjar med ein kamp som verken er hugsa for resultat eller prestasjonar: I siste gruppespelkamp i EM 2000 gjekk Ståle Solbakken på bana i Arnhem som kaptein for det norske laget, og bak han følgde ei forrykande rekkje europeiske toppspissar: Solskjær, Iversen, Carew og Flo. Tidenes tiår i norsk landslagsfotball låg bak, men mot Slovenia blei det ingen nettsus. Stillinga var 0-0 då det kom melding om at Jugoslavia leia 3-2 mot Spania. Med det var Norge vidare, dei sikra resultatet og jubla reservert – før spanjolane snudde kampen til 4-3 på overtid og sende Norge heim. Drillos arvtakar Nils Johan Semb sokk ned i kneståande ute på graset og blei modell for eit slåande bilete av den norske fotballmiseren som skulle følgje. På stadion spelte ein norsk trompet det triste temaet frå «Karius og Baktus», fortel Fidjestøl.

‘Da Gud gikk lei norsk fotball’, kallar han kapittelet. Han spekulerer på om Gud blei forbanna over feigskapen til det norske laget, som prøvde å kvile på andre sine laurbær heller enn å dyrke eigne. Grublinga om inngripen frå Gud og Djevelen slår meg som litt forterpa, og går over styr når Fidjestøl spør om forbanninga var tidsbestemt, «at straffen for eksempel var satt til å vare i 25 år og bare kunne brytes av [ …] mannen som hjulbeint hadde sprunget omkring på banen som Nils Johan Sembs forlengede arm og videreformidlet innstillingen om at det var greit å surfe inn et 0-0».

Etter mange års røynsle med uflaks, tabbar og tap er det også ein VAR-inngripen i 2-1-sigeren mot Austerrike hausten 2024 Fidjestøl framhevar som vendepunktet for landslagssjef Solbakken – og ikkje berre som vendepunkt, men som «hint fra høyeste hold» om den komande kvaliken. Sjølv sat eg på Ullevål og venta dei 152 sekunda det tok å godkjenne Haalands mål. Eg har aldri jubla meir halvhjarta for ei norsk scoring, og nektar å tru at Gud i det høge ville ha nytta djevelens verktøy for å rette opp i slike menneskelege feil.

Forbanninga, og draumen om å bryte den, blir likevel ei solid ramme for boka, og eg lèt meg fullt og heilt rive med av Fidjestøls levande landslagshistorie og detaljrike innsideforteljing.

 dei 25 forbanna åra, då? Det går frå «slagene i Drammen til drammer mellom slagene», skriv Fidjestøl, med referanse til basketaket mellom John Carew og John Arne Riise i 2003 og til fyllekula halve laget la ut på før ein nøkkelkamp mot Danmark i 2011. Andre lågpunkt er keeper Thomas Myhres brølarar mot Tyrkia i 2007, dei gråe joggebuksene til Ungarns eminente sisteskanse i 2015 og den nemnde skotske snuoperasjonen på Ullevål i 2023, med to mål på like mange minutt.

Det er meir opptur i innsideforteljinga, men også her er det utfordringar: Korona og Qatar-VM var tilbakelagde bekymringar, men no skulle Norge spele og arrangere kampar mot eit land som utførte folkemord på Gaza-stripa. På bana la ikkje skaden på midtbanemaestro Martin Ødegaard før dei siste kampane nett nokon dempar på den kollektive, nasjonale angsten for å mislukkast. På personleg plan hadde Solbakken mista mor si og var i sorg då kvaliken starta.

 er på mange måtar ei bok om Ståle Solbakken. Fidjestøl gir riss frå spelarkarrieren og meir plass til ein episode frå treningsfeltet i København i 2001. Der stoppa hjartet hans i sju minutt, han låg i kunstig koma i over eit døgn, før han stod opp att frå dei døde. Han blei ikkje gjenfødd som spelar, slik han ynskte, men etter kvart som trenar i verdsklasse. I stordoms­periodane i København yppa han seg mot meistertrenar Pep Guardiola, og jobben som norsk landslagstrenar låg i korta i over eit tiår før han blei tilsett i 2020.

Han tillèt seg frislepp i fyrig entusiasme.

Opptur

Byung-Chul Hans vesle bok «Utmattingssamfunnet» byd på nye filosofiske blikk på velkjende tankar i vestleg kulturkrets: I opninga les han myten om Prometeus som «ei scene frå innsida av psyken til prestasjonssubjektet i dagens samfunn»; mot slutten av boka tek han føre seg Herman Melvilles legendarisk motvillige Bartleby – han som svarar «Eg vil helst sleppa det» når han blir bede om å gjere noko i novella med same namn. Han les ikkje Bartleby som ein uverksam, gjenstridig person, slik andre har gjort, men som eit utslite, apatisk individ for vår tid.

Byung-Chul Han er fødd i 1959 i Sør-Korea og studerte metallurgi i Seoul før han flytta til Tyskland i 1980-åra. Han var ein «technikfreak» som blei teknologikritikar, skriv Fredrik Wilhelmsen i sitt opnande føreord til den norske utgåva. Dei siste tiåra har Han gitt ut ein bråte små bøker om store emne – «Hyperculture» og «The Crisis of Narration» er to talande titlar frå den engelske katalogen. «Utmattingssamfunnet» kom ut i 2010, og synest å vere boka som blir breiast diskutert i filosofsæren av 

er at lidingane til det sein-moderne mennesket ikkje lenger kjem som eit negativt trykk utanfrå, men heller som positivitetspress innanfrå: Vi lever ikkje lenger i disiplinærsamfunnet, men i eit prestasjonssamfunn der fridom og tvang smeltar saman og alle er sin eigen pisk og si eiga gulrot. Vi fortærer oss sjølve, resultatet er at vi blir utbrende.

For å fange denne innovervendinga, hevda Han at det immunologiske samfunnet var over – ti år før koronapandemien. Når ein møter påstanden fem år etter pandemien, på norsk i Runa Kvalsunds sikre omsetjing, må ein spørje seg om teorien var feil i førstninga, eller berre har blitt avleggs? Det er lett å sjå at analysen er overdriven, slik Wilhelmsen antydar i føreordet, og kanskje overspent, men det er heller ikkje vanskeleg å anerkjenne poenget i påstanden om at vår tids sjukdom er nevral heller enn viral – i alle fall i Vesten. Sjukdomstilstandar som utbrentheit og depresjon er «ikkje infeksjonar, men infarkt, som ikkje er forårsaka av 

til den immunologiske andre, men av ei overflod av 

Kanskje er det ikkje berre i vestlege samfunn analysen finn best grobotn, men i visse sjikt av desse samfunna. Det psykologiske brennpunktet i analysen svir i eit arbeidsliv styrt av internt prestasjonspress, men er ikkje europeisk arbeidsliv framleis dominert av ekstern produktivitetstvang? I Hans analyse ligg ikkje berre klassemedvitet bak oss – sjølve klassetilhøyrsla er fortidig: «Klassetilhøyrsla hjelpte arbeidsdyret å finne ei dyrisk sindigheit. Det seinmoderne eg-et er derimot heilt aleine». Tilstanden Han skildrar er nok lettare å kjenne seg att i for Uber-sjåførar og folk i frie yrke enn for butikk- eller barnehagetilsette.

påstandsprosaen aukar skepsisen min undervegs. Kritiske fråspark i filosofar som Hannah Arendt og Giorgio Agamben er spenstige, men landar ofte skeivt, som når han brukar «muselmenn» – dei mest utmagra og apatiske konsentrasjonsleirfangane – som bilete på sein-modernitetsmennesket i dag, «med den forskjellen at det er velernært og ikkje sjeldan overvektig». Forklaringskrafta i ei samanlikning med overvektige muselmenn er ikkje openlys.

Eg kan likevel ikkje nekte for at den retoriske tendensen til å snu opp-ned på synspunkt vekkjer både nye tankar og motseiingstrong, til dømes når han snur Agamben på hovudet og hevdar at «unntakstilstanden» er i ferd med å forsvinne, fordi «normaltilstanden absorberer kvar ein unntakstilstand». Det slår meg som ein påstand som jamleg er avvist sidan 2010, men kven veit korleis den kling i 2030?

Mot slutten prøver Han å snu sjølve utmattingstilstanden til noko motstandsdyktig; til ei djup keisemd som opnar for kontemplasjon i det han omtalar som ei «

». No, we can’t, synest Han å rope – med ein viss entusiasme.

No, we can’t

Ein gong i min relative ungdom, ikkje så lenge før eg skulle flytte frå Vestlandet til den halvstore hovudstaden, var eg på ei lita rundreise i Irland saman med andre vennar med liknande lagnadar i horisonten. Då vi drog ut frå Galway mot Aran-øyene i vest, nærare bestemt til Inis Mór, den største og vestlegaste av øyene, blei det fort veldig friskt, sjølv for ein gjeng som var oppfostra på sidelengs regn. Så snart vi steig av på kaien der ute, piska vinden regn og saltvatn i andletet på oss, og i dei korte opphalda då nedbøren gav seg, oppdaga vi raskt at vinden ikkje trong regn som ammunisjon for å vere slagkraftig.

Vi sykla ut til klippene vest på øya, og ute på kanten slyngde eg eit bananskal mot Amerika – berre for å sjå det flyge attende høgt over hovudet mitt og lande i landskapet bak.

eit eige lynne i eit slikt landskap; eigne måtar å takle både vêret og tilværet på. No er ikkje heile Irland like vilt som det er der ute i havgapet, men i Claire Keegans noveller i «Over blå enger» er omgivnadane sjeldan urbane, og kjensla av å få eit salt vindkast i fleisen er sjeldan langt unna. Dei fleste novellene spelar seg sant nok ut i le for naturkreftene, inne i hus, kyrkjer eller hotell – eller på pubar, der ein drikk stout eller whiskytoddi, om ein ikkje tek den bar, og pratar laust både med og om kvarandre:

Noen hadde sett Flusk-dama komme ut fra huset til Stack i bare nattkjolen. 

Stack bar henne over tunet og inn til henne selv. 

«Han tar vel tranen sin, da», sa kjøpmannen.

«Han må vel ha gardintrapp bare for å nå opp til trusa.»

«Vi er vel alle like høye når vi ligger», sa en gammel mann.

«Tenke seg dem to uten en tråd», sa kona til manufakturhandleren. «De må jo sette en støkk i hverandre».

 dukkar opp i den siste novella, og skal få vere i fred ei stund til, men i opningsnovella ‘Avskjedsgaven’ opplever den unge, kvinnelege hovudpersonen ting som ikkje bør få ligge. Novella er fortald i du-form, og set såleis lesaren i eit slags ansvarsforhold til jenta, som blir misbrukt frå ung alder, dytta inn i farens famn av mora. I novellas notid er ho i ferd med å bryte opp frå familien og reise til Amerika. Omstenda for utreisa får vi ikkje vite mykje om, men omsorga frå ein eldre bror er både rørande og utilstrekkjeleg. Når novella sluttar, har ho kome seg til flyplassen, men ikkje om bord i flyet.

Ho bløytlegg uforløyste draumar i nattsvart stout.

Tilbakeslag

Ved første blikk framstår fjorårets nobelprisvinnar László Krasznahorkais nye roman som nett ei slik bok ein skriv etter å ha vunne ein nobelpris: litt kort, litt lett og med tydelege sjølvkommenterande trekk; her spelar ein forfattar ved namn László Krasznahorkai ei sentral rolle. Etter det eg forstår, var likevel «Den ungarske nasjonens sikkerhet» allereie annonsert då han fekk prisen, og romanen kom ut i Ungarn kort tid etter. Boka viser seg å romme mykje meir enn uforpliktande prisvinnarprosa, men dette er likevel ikkje ein av dei store, seige og verkeleg tungtvegande Krasznahorkai-romanane, som debuten «Satantango» (1985) og oppfølgjaren som på dansk heiter «Modstandens melankoli» (1989), eller dei nyare karnevalistiske undergangseposa «Baron Wenckheim vender hjem» (2016) og «Herscht 07769» (2021).

I staden er «Den ungarske nasjonens sikkerhet» ein vakker, sjarmerande og litt trist sak, og ein utvida variant av den type kortromanar som Krasznahorkai har gitt ut mellom dei store slaga, som «A Mountain to the North, a Lake to the South, Paths to the West, a River to the East» (2003) eller «The Last Wolf» (2009). Ingen av dei er gitt ut på norsk, og mange vil nok bruke denne nye boka som ein inngang til forfattarskapen. Omsetjar Ove Lund har sikra at ein trygt kan gjere det; etter norsken å døme har han ein slangetemjars tekke på dei slyngande, ustoppelege setningane til Krasznahorkai.

andre kortromanane er «Den ungarske nasjonens sikkerhet» eit mikrokosmos for Krasznahorkais forfattarskap – i alt frå setningsstruktur og kapitteltitlar til tone og tankebaner er han svært lik seg sjølv her. Det er ei muntert fortvila forteljing om ein entomolog som har via livet sitt til dagsommarfuglar – ei undergruppe som femnar om dei fargerike slaga som flaksar rundt i dagslys og kastar glans over omgivnadane – og om ein forfattar som oppsøkjer han med det han hevdar er ei livsavgjerande sak.

András Papp er besett av sommarfuglar frå barndomen av, og etter ei lovande studietid vel han bort teoretisk forsking til fordel for aktiv praksis med sommarfuglane, i form av sortering, systematisering og samlingsforvalting på det naturvitskaplege museet i Budapest. Han bur i besteforeldra si blokkleilegheit, der han vaks opp utan foreldra. Besteforeldra er gått bort, og prosaen til Krasznahorkai skin i skildringane av den einsame, men på sitt vis livsmodige mannen, som har ein uforklarleg kjærleik til alt som lever på jorda og som veit å verdsetje tryggleik, gjentakingar og fråvær av forandringar. Han er fødd med kroppslege skavankar, og blir plaga av nokre lømlar på bussen på veg til jobb. På jobben blir han òg plaga av museumsleiinga, som har nasjonalistiske vyar og strategisk overmot, og som fungerer som ein slags frimerkeminiatyr av Ungarn i stort.

 kjem sjølv inn eit lite stykke ut i forteljinga, først i anonyme gevant, sidan med sjølvpiskande skildringar av det lurvete oppsynet sitt og av den svake, men bestemt sure urin­dunsten som står av han. Litt komikk knytt til uttalen av namnet hans i internasjonale prisvinnarseansar er det også plass til.

Det er eit skjemtande sjølvportrett, men først er det vanskeleg å få grep om kvifor det er så avgjerande for han å kome i kontakt med insektforskaren. Det viser seg å vere knytt til eit problem av filosofisk og eksistensiell karakter. Den store fortvilinga hans handlar om at han stangar hovudet mot det mest fundamentale: korleis liv blir til, og kva som driv det til å leve vidare. Etter ei utflukt i felten når han ei innsikt: «livet 

leve». Det vilkårlege rår, ikkje livsviljen – eit slikt tankestoff er smurt utover heile den kaotiske romanverda til Krasznahorkai.

Etter kvart kjem det fram at forfattaren ikkje er fullt så forviten på sjølve sommarfuglane som han har gitt uttrykk for, men eigentleg er mest opptatt av forskaren som jaktar på dei. Er det ein spekulativ fascinasjon for det forkrøpla ved han, for ein «ynkverdig, [ …] ulykksalig vanskapning som sprang etter de antatt mest eteriske, eventyraktige vesener»? Eller ei ekte interesse for ein mann med eit skarpt blikk for det flaksande, flygande livet i si minste og mest fantastiske form? Insektforskaren kjenner seg vanæra, men vennskapen overlever og veks vidare når forfattaren fortel at han ikkje skal skrive meir, «heller ikke i nød, ingenting, det var nok, virkelig nok, jeg orker ikke lenger underholde, og det jeg solgte, håpet, har tatt slutt, det er ikke mer, det er utsolgt, folkens».

forelsket i virkeligheten, men kan aldri berøre den, det er [ …] det mest lidenskapelige kjærlighetsvanvidd», seier forfattaren mot slutten av romanen. Tinga og orda, røynda og omgrepa, ligg langt frå kvarandre – «like langt som en sommerfugl … fra den ungarske nasjonens sikkerhet».

Romanen er både ein liten fabel om Ungarn i dag og ein hovudkollisjon med livets største spørsmål. Sidan forfattaren har ei så framståande rolle, er det også nærliggjande å lese boka som ei forteljing om skaping og kunst. Her synest eg romanen treffer betre i dei vittige, skjelmske sideblikka enn i dei grublande djupdykka, og om ein vil ha innsikt i Krasznahorkais estetisk-filosofiske tenking om kunsterfaringa, er dei 17 forteljingane i «Seiobo der nede» (2008) ei friskare og meir overfløymande kjelde.

Fantastisk, forgjeves

– det var oppskrifta for den litt vel ovale weekenden eg nyleg hadde i London og omegn. Fotballen var stort sett ræva, men på Alexandra Palace – Ally Pally på folkemunne – leverte irske Cmat (eller CMAT) uimotståeleg countrypop, svart humor og politiske oppspark til 10.000 glade cowboys og -girls.

Ally Pally ligg nokre dryge steinkast frå Muswell Hill, der The Kinks-brørne Ray og Dave Davies spelte sin første gig på The Clissold Arms. Puben frå plateomslaget til «Muswell Hillbillies» (1971) ligg nye steinkast sørover, men vi er definitivt i rett strøk for å lade opp til Cmats «Euro-Country».

Ciara Mary-Alice Thompson, blir omtala som Dolly Parton kryssa med Kate Bush, og kallar seg Dunboyne Diana, etter heimbyen i Irland. Ingen i den herleg spraglete forsamlinga på Ally Pally synest å tvile på at vi har med ei framtidig popdronning å gjere. Her er det jenter med rugbyskjorter, gutar med rosa cowboyhattar; mykje sveis, litt bart. Ved sida mi står ein kar i oransje allvêrsjakke og signaliserer at alle skal med: Dette er vanlege folk frå allvêrs-Europa 

Først er det videopremiere på «Jamie Oliver Petrol Station». I songen får gromguten Oliver gjennomgå (

), men i videoen stiller han gladeleg opp på trommer. Jamie er faktisk «a really good man», seier Ciara med mildt sagt tvitydige andletsrykningar, før ho sparkar i gang eit tidleg høgdepunkt for kvelden, «When a Good Man Cries». Den er nydeleg framført, driven av fela til Holly Carpenter og angeren til Ciara, og har den flottaste 

-utgangen eg har høyrt sidan Gabrielle song i bursdagen til Bjørn Eidsvåg. I Ally Pally er den berre matcha av den triste, smellvakre Manchester-balladen «Coronation Street».

 i sakene: «Have Fun!» og «Take a Sexy Picture» og «Where Are Your Kids Tonight?» Det skjer 

mellom slaga, ikkje minst ein heil del kroppsspråk. Ein pause er det likevel plass til, og sidan vi er i arenaen for VM i pilkasting: 

 Komikar Harry Hill er både vert og vandrande blink, heile bandet er i aksjon. Alle får 180 poeng!

Ciara er høgt og lågt og overalt under «Running/Planning», og etterpå går The Very Sexy Cmat Band av. Dei kjem på att med tittelsporet frå «Euro-Country», men først må Ciara drive litt 

: «What does the T in CMAT stand for?» spør ho, og svarar fort sjølv: «Trans rights!» Neste punkt: Fuck Reform! Siste: Fri Palestina! Den politiske brodden er spissare enn hos popstjerner flest, men det radikale ved Cmat spring mest ut av songane, med systemkritiske skildringar av kjærleikens og sjølvrespektens kår i nyliberalismens kjøpesenterlandskap.

 uttalt live, eg set pris på at også countryen får endå litt større C. Mot slutten får Ciara med seg salen på ein 

 slik at den deilige og usedvanleg seige (til hit å vere) «I Wanna Be a Cowboy, Baby!» sit som ei saktesusande kule. Etter «Stay for Something» vil alle bli, men då går det veldig sexy bandet av scena i rumpevrikkande krabbegang.

Det radikale ved Cmat spring mest ut av songane

A Dunboyne Train

Pappa, kan vi ta med denne boka i symjehallen, spør femåringen ein dag vi straks er på veg dit. Nei, det går ikkje, svarar eg. Men så les vi litt til i «Bløte folk», Kjersti Synneva Moens nye myldrebok frå samfunnets plaskekatedral, og på eit av oppslaga finn vi ein gut som les i nett den same boka som vi les i. Så, jo, det går visst, og eg har fått eit forklaringsproblem.

Det meste synest å vere lov i denne symjehallen – ikkje berre å lese bøker, men å spele sjakk, syngje karaoke, ete lap­skaus, drikke vin. Nokre musiserer, andre mosjonerer. Ei dame har ein kanin i bur på ryggen og står i bassenget og kliner med ein fysak. Nokon har sett opp eit telt.

 i myldrebøker er at dei vekkjer fascinasjon for kor ulike (og rare) vi er; kor ulike kroppar og personlegdomar vi har, alle tinga vi gjer, alt som omgir oss i kvardagen, men som vi knapt legg merke til mellom rutinar og gjeremål. Åh, livet!

Og i «Bløte folk» er livet eit karneval. Ei dame har iallfall funne fram dei brasilianske karnevalfjæra, andre har kledd seg ut som fluger og bier, spøkelse og yeti (eller, vent!).

Det er mykje medbrakt med andre ord, mykje liv og samrøre og tvilsam hygiene – «vi digger hygiene!» skryt likevel plakatane i garderoben. Men det er òg ei historie her, om Pelle, som elskar å bade og som vi får følgje til symjehallen, der han og mora skal ha ein herleg laurdag. Dei har avtalt å hoppe frå stupebrettet, og for å tore det, treng dei kvarandre.

 har fått vaska av seg basseluskane i fellesdusjen, mistar dei kvarandre av syne. Det blir ei klassisk «eg har mista omsorgspersonen min»-forteljing, der ei fin lita uro legg seg under moroa, som består i å finne alle folka og tinga Pelle ser medan han leitar etter mora – eit gammalt plaster, ein fyr på stylter, ein fjert i bassenget.

 oppslaga er det ingenting å seie på, men variasjonen 

 dei kunne ha vore større. I starten og slutten er det nokre nærare utsnitt av Pelle og mora som får meg til å tenkje at liknande grep kunne ha brote opp undervegs. Historia får ei enkel og fin avrunding, men er uansett ikkje det viktigaste her. Allereie under første lesing inviterer boka oss til å leite meir enn vi les, og bak i boka er det samla snodige saker ein kan sjå etter i trengselen av plaskande kroppar. Det lokkar til rask og ivrig gjenlesing.

 av kroppspositivisme og plask med den baken du har, men like viktig er det at boka kryr av emosjonar og engasjement: Streken til Moen viser eit mangfald av både kropps- og livshaldningar, der sjølvopptatte posørar står side om side med einsame grublarar, sosiale klikkar ved sidan av meir utflytande grupperingar – som dei med krøllete hud i gamlisbassenget.

«Bløte folk» minner meg for så vidt om kvifor vi som regel unngår symjehallen på laurdagar, men også om kvifor vi aldri nokon gong har angra når vi likevel har drege dit. Les gjerne boka, men gjer du det i bassenget, er det på eige ansvar.

Trengsel og plask

Vesle Tormon frå Nordgard er ein lydhøyr kar, i alle fall lyttar han til dei vaksne rundt seg – på posten, i butikken, nede ved kaia – om han enn ikkje alltid lystrar det dei seier. Som unggut får han vere med farfaren på jobb på det lokale likningskontoret, der gamlekarane sit framfor skrivemaskiner og pikkar og tikkar på tastane for å få fram bokstavar og tal på papir. Det dei reknar og skriv på, forstår han lite av, men det er klikk og klakk frå hòl- og stiftemaskiner, stolbein som skrapar i furugolv, skosolar mot golvflata, ringpermar som glir på plass i hylla: «Alle rørslene til dei som arbeidde på kontoret, laga ljodar som lagra seg som noko mjukt og stilt i meg».

Undervegs er det mest så ein gløymer at ein eldre Tormon fortel. Han er i slutten av tjueåra, med eigen unge og verken far eller farfar i livet lenger, men vi får ikkje vite så mykje om det før mot slutten. I staden fortel han svært røynslenært frå barne- og ungdomsåra, og kanskje er det djupast sett dette røynslenære den draumelike og litt løyndomsfulle romanen handlar om: Om korleis sjølv og sinn lèt seg forme av det auga og øyra høyrer og ser, og om dei særeigne kunnskapane som sildrar gjennom generasjonane, i samspel og brot med samfunnet elles, som alltid er på veg inn i ei ny tid.

av eit moderniserings- og sentraliseringstiltak, då likningskontoret blir flytta frå Nordgard og nyinnreidd på Midtgard. Farfaren blir tvangspensjonert, men saman med kollegaen Olman klamrar han seg fast og opnar eige kontor på heimgarden. Arbeidet held fram med gamle møblar og maskiner, og Tormon får straks plass i kontorlandskapet – han får seg endåtil ein røyk til innviingsritual. Pedagogikken er ikkje etter læreboka, men slik startar opplæringa i arbeidsverktøy og -måtar som samfunnet allereie har avskilta som utdaterte. Tormon meiner seg ferdig på skulen. Dei relevante myndigheitene meiner noko anna.

Farfar Mon er den oppsedande farsfiguren her, medan far Argon stort sett er ute i arbeid, eller på jakt etter nye arbeidsmarker og -marknader. Han ser for langt fram, står det fleire stadar: Ute i dei ugjestmilde utgardane har han grave opp grøfter i eit nybrot, men det kjem snart fram at han har forlate dei til fordel for kontorjobb på Midtgard. Olman tek Tormon med ut dit, og det er denne merkelege mannen som blir romanens store skikkelse. Han er «ein vanleg mann [...] som med sine daglege vanar vart uvanleg», og i utgarden har han sant nok eit forunderleg føretak: Inne i ei hòle har han laga si eiga grav – og attpåtil eit skjelett av pinnar som er snarlikt han sjølv.

 Mon og Olman døyr i romanen, og gravferdene deira er sentrale i forteljinga. I begge ser ein den gamle tida som går ut, men også noko som set seg og blir med vidare i Tormon. I Olman, med sine «munnljodar», si finkjensle for «trykk og lette» i orda og sitt mumlande tvisyn, ser eg òg noko av ein kunstnarfigur – i alle fall ein figur som viser Tormon at det finst andre måtar å sjå og lytte og leve på. Tormon snakkar støtt om at nokon, kanskje han, kunne ha skrive ned det han opplever i ei bok.

Haugland minner om både Jon Fosse og Ragnar Hovland, men liknar mest seg sjølv. Humoren hans veks bygderealistisk ut av landskapet, som når karane fører rekneskap over teigane og kjem til dei såkalla tre­holmane, eit namn som «kunne verke misvisande, men sikta til at det var tre holmar utan tre». «Ljodane» har òg noko fabelaktig over seg, som gir den eit filosofisk og lett allegorisk islett, men den berande kvaliteten er språket, som er solid som stein, men med rørsle og svev i seg. Det er atterhalde, stundom på grensa til det monotone, men dei seige kvalitetane i språket slepper stadig laus i små ras der ordlyd og -meining klinkar i kvarandre og lagar ein heilt eigen samforstand – av bilete og klang, av skurr og svar, av gammal og ny tid.

Grøfter og grav

På veg inn i salen for å sjå filmen om den levande skotske fotballegenda Kenny Dalglish prisar eg meg lukkeleg for at den er teksta på norsk. Som fan av eit lag Dalglish har leia til topps – ikkje Liverpool, Blackburn! – har eg sett og høyrt ei uhorveleg mengd intervju med mannen, men eg har knapt skjøna eit ord han har sagt. I sjølvbiografien avfeiar den mumlande meisteren rykta om at han var aktuell for England-jobben med at språkbarrieren var eit hinder. I Asif Kapadias nye dokumentar takkar han for prisen som årets spelar med å vri på ein floskel: 

I don’t know what I can say … You wouldn’t understand it.

, og i denne samanhengen er det vel Maradona ein takkar då. Kapadias førre dokumentarportrett var av den argentinske fotballrebellen (2019). Før det laga han ein stilsetjande film om den brasilianske Formel 1-føraren Senna (2010) og ein prisinnbringande film om Amy Winehouse (2015). Etter slike kulturelle ikon, med spektakulære evner og råkøyring og rus på rullebladet, er valet av Dalglish oppsiktsvekkjande ordinært: Prestasjonane på bana er sant nok ekstraordinære, men personlegdomen er utprega uspektakulær. Har det noko med at Kapadia er Liverpool-fan å gjere?

Opningssekvensen viser striper i teikneseriestil (tenk Boing-pocket) medan The Beatles syng for full hals. Det er sjarmerande nostalgi, men har ikkje heilt same schwung som opninga i «Maradona», der vi følgjer hakk i hæl på stjerna i bil til dunkande 80-talsbeat.

 an ein flatare tone, med utsnitt frå ein vanleg arbeidarklasseoppvekst i Glasgow og kampklipp av ein uvanleg talentfull spelar. Han har hell i både kjærleik og spel: Kona Marina er «the best signing I ever made» (nåh), og Celtic-trenar Jock Stein synest knapt å stå tilbake for henne. At far til Dalglish var protestantisk Rangers-fan, medan sonen gjorde det skarpt for katolske Celtic, kunne ha skapt konflikt, men i denne suksesshistoria er slikt knapt for småstein i skoen å rekne.

Historia får rask framgang då Kenny dreg til Liverpool for å erstatte Kevin Keegan og lukkast med glans. Han vinn tittel på tittel, i serie og cup, i England og Europa.

fram, men både forma og innhaldet gjer den til ei glede å følgje. Filmen er fullstendig fri for 

, i staden snakkar Dalglish og andre over arkivklipp frå grasmatta, garderoben og livet utanfor stadion. I det vilt vellukka Liverpool-livet veks portrettet av Kenny inn i eit større portrett av klubben og byen. Gamlekarane Bill Shankly og Bob Paisley har små 

og gir glimt av ein vinnande og samfunnsbyggjande klubbkultur. Medspelar Graeme Souness tek større plass med knusetaklingar og humor. Bysamfunnet rundt er forsømt og forringa under Thatcher, men finn sosial samhaldskraft i fotballen.

Det ordinære ved Dalglish sin person blir ekstraordinært når vi ser han i samspel med klubbkameratar, fans og folk. Her står Hillsborough-katastrofen sentralt, der 97 personar blei klemt i hel under semi-finalen i FA-cupen i 1989. Kapadia viser ikkje mykje nytt, men framhevar svikten blant politi, politikarar og presse – og løftar fram rolla til Dalglish som heiderleg kontrast. Han var enormt populær som spelande trenar, men i vekene etter blei han supporter for eigne supporters. Han gjekk i gravferd etter gravferd, før han omsider førte laget til siger i FA-cupen.

 var likevel større enn noko fotballen kunne bøte på. Kapadia verkar besett av å vise andleta til dei han portretterer; i «Amy» var opphenget i det usminka andletet smått ubehageleg, i «Kenny Dalglish» er det sterkt å sjå det alvorlege draget legge seg i eit andlet som vi gong på gong har sett bryte ut i mål- og gullglis.

På bana spelte Dalglish med 7 på ryggen, men ofte i rolla som falsk nummer 9. Utanfor viste han seg som eit ekte samfunnsmenneske med vid empati. Kapadias udelt positive portrett viser ein briljant fotballperson og ein elskeleg mann, og som Blackburn-fan ser eg ingen gode grunnar til å trekke det i tvil.

Filmen er fullstendig fri for talking heads

Falsk ni, ekte empati

Gratulerer som månadens poet! Kva spring dette diktet ut i frå?

– Tusen takk. Dette var uventa stas! ‘

står åleine, men spring ut av eit romanarbeid der eg undersøkjer brot i natur, fellesskap og språk i kjølvatnet av ei kraftutbygging. Diktet er eit destillat frå ein større tematikk om motstand og tap. Det er ofte med diktet det byrjar for meg, så kjem framhaldet og forteljinga, og forhåpentlegvis ein vakker dag sjølve romanen.

Diktet fekk meg til å tenkje på ei spørjande linje frå W. B. Yeats: «How can we know the dancer from the dance?». I ditt dikt er det ein felespelar som mest blir borte i spelet og ei fele som tek til å leve sitt eige liv og set himmel og jord i rørsle?

– Ja, det finst ei kraft i kunsten som er større enn utøvaren. Eg likar tanken på at det finst ein tone som ikkje kan kneblast sjølv om strengjene vert skorne av. At spelet som skrifta kan haldast fast og verta samla i ei rørsle, om så berre for ein augneblink. Oppstrøket frå felespelaren er ei konkret fysisk rørsle gjennom tonalitet og tid. Fela, som språket, kan vera mildt, kvast eller mjukt, men felespelaren kan aldri tvinga fela til å vera noko anna enn det ho er, men når felespelaren veks saman med fela, slik den som skriv veks inn i språket, hender det noko som er større enn spelet.

Kan du seie noko om dei avskorne strengjene som gir tittel til diktet?

– Når strengjene vert kutta over med kniv er det eit disiplinerande maktgrep for få spelet til å ta slutt. Dei avskorne strengjene er eit konkret bilete på brot. Ei fele med avkappa strengjer kan ikkje spela som før. Kanskje finst det ein eigen kropp i både spelet og språket? I eit regulert landskap er noko også kappa over når elva renn med minstevassføring eller er turrlagd. Eg trur likevel det finst ei naturkraft i kunsten som ikkje kan reduserast til kontroll. Og kven veit, held ein på lenge nok, kanskje fela eller språket svarar deg?

Kva slags rolle spelar musikken i di eiga skriving? Har du eit nært forhold til folkemusikk?

– Eg høyrer ikkje på musikk medan eg skriv, då må det vera stilt. Når det er sagt høyrer eg på musikk mellom skriveøktene, gjerne på repeat, og kan på denne måten vitja stadar som ikkje finst, eller berre finst i musikken, på nytt og på nytt. Musikken er ein fristad, på same måte som poesien. Og så har eg hatt utvidande glede av samarbeid med musikarar som Jenny Hval og Nils Økland. Eg har eit ganske nært tilhøve til folkemusikken, både gjennom oppveksten og utøvande venner. Diktet eg har skrive, er inspirert av eit bryllaup i Bråtveit, staden eg kjem frå, der Myllarguten ein gong spelte gjennom dag og natt. Det vert sagt at Myllarguten skulle ha spela i «ofse» og var heilt umogleg: «Myllarguten spela same slaatten, og det var ikkje same slaatten. Han spela aldri upp-att». Ein lokal spelemann overtok til slutt fela hans, men Myllarguten var ikkje vidare begeistra for spelet, og sa at den lokale spelemannen spela som ein elendig tosk: «Du strik senste baagedrage ne på kvinten. Du ska strike dæ senste baagedrage opp på basen, då svarar fela deg!»

Oppstrøk

Trass i at bøkene hans rommar djup og brei kjærleik til gamle Hollywood-filmar, hadde eg vel ikkje trudd at noko som har namnet Thomas Pynchon knytt til seg skulle vere nominert til 13 Oscar i 2026. Sidan romandebuten «V.» i 1963 har den folke- eller i alle fall mediesky forfattaren gitt ut sjangervrengjande romanar som er mildt sagt krevjande, grovt sagt uleselege – om ein då prøver å lese dei slik ein les romanar flest, med vekt på innleving i indre liv og openlys samanheng i ytre handling. I staden har Pynchon dukka djupt ned i amerikansk historie og (sub)kultur, og fylt romanane til randa med detaljrik sakkunne, systemkritisk mistru, undergravande 

 og (pop)kulturelle referansar. Dei viltveksande forteljingane har eit enormt språkleg register og overskot, og skrik ikkje nett etter å bli overført til lerretet.

I 2014 blei likevel ei av dei meir tilgjengelege bøkene, detektiv-/stonerromanen «Inherent Vice» (2009), filmatisert av Paul Thomas Anderson. Det gjorde han på nokså direkte vis, med ein utstrekt bruk av voiceover som sjølv ikkje den hypnotiserande forteljarrøysta til songaren Joanna Newsom heilt klarte å redde. I fjor sleppte derimot Anderson meir tak i tyglane og forheldt seg friare til romanen «Vineland» (1990) som førelegg for actionkomedien «One Battle After Another». Filmen er nominert til Oscar for beste adaptasjon og beste film – og i elleve kategoriar til.

Desse elleve Oscar-kategoriane – blant anna foto, klipping, lydmiks, casting og skodespel – vitnar klårt nok om dei filmspesifikke bravurane i «One Battle After Another». Det er samstundes vanskeleg å sjå forbi Pynchon-elementet som ein viktig del av filmens kvalitet. Anderson hentar personar, relasjonar og narrative grunndrag frå Pynchons roman, og han har funne ei form som rommar noko av Pynchons komiske spenn, frå ordspel og slapstick til utpønska politisk satire og uutgrundelege karakterar og detaljar. Det sentrale grepet er å flytte handlinga frå romanens 1984, året då Ronald Reagan blei gjenvalt, og inn i samtida – og truleg nokre år inn i framtida. Slik parallellfører han overgangen frå 1960-åras 

 i «Vineland» og appliserer Pynchons paranoide stemningsleie på den amerikanske tilstanden i Trump-land i dag. For sjåaren er det ikkje alltid lett å seie om miksen av overvaking og undergraving, informasjon og desinformasjon, konspirasjonar og konspirasjonsteoriar, stammar frå Pynchon eller frå vår eiga samtid. Her rører Anderson ved noko sentralt i Pynchons fiksjonar, som gjerne spelar seg ut i historia, men også alltid snakkar til samtida. Anakronismar er kort sagt ikkje noko ein steglar over hos Pynchon; dei er snarare byggjesteinar i dei historiekritiske, postmoderne reisverka hans.

Slik er det også i Pynchons nye og niande roman, «Shadow Ticket», som kom ut kort tid etter at «One Battle After Another» hadde kinopremiere i fjor. Romanen er ingen enkel allegori over Trump­staten, og om ein undervegs i lesinga heile tida ser etter snarvegar til vår tid, vil ein truleg miste av syne det meste av litterær verdi. «Shadow Ticket» er djupt og detaljrikt forankra i si historiske tid, som er slutten av forbodstida i USA, i 1932–33. Andre del av romanen spelar seg ut i Sentral-Europa, der fascismen har kravla fram frå krokane. Pynchons research må ha kravd eit svært spesialisert bibliotek, og i «Shadow Ticket» er også forma og stilen henta rett ut av perioden: Det er på same tid ein hyllande pastisj og ein mild parodi på dei hardkokte krimforteljingane til forfattarar som Dashiell Hammett og Raymond Chandler. Her er vi i 

, som ein kritikar i tidsskriftet n+1 skreiv.

 er det likevel umogleg å ikkje sjå skuggane boka kastar inn i vår tid. Vår detektiv er ein plugg ved namn Hicks McTaggart, og han har også sine reaksjonære svin på skogen. Han har drive med aktiv, fysisk streikebryting og fagforeiningsknusing, og har dessutan vaskekte nazistar i familien. I romanen hevdar han sant nok å ha lagt alt dette bak seg, der han humpar og skumpar rundt i det brokete rollegalleriet med nazis, 

og andre ideologiske aktørar, utan å vise særleg engasjement for nokon av dei – trass i tilnærmingar: «We’re National Socialists, ain’t it? So, we’re socializing. Try it, you might have fun». Hicks er ein litt distansert type som sjeldan går heilt opp i det som skjer rundt han, og utover i romanen blir han sterkare og sterkare råka av nostalgi.

I opninga er Hicks stasjonert, eller fastgrodd, i Milwaukee, og i den trøytte arbeidskvardagen («it seldom gets more serious than somebody stole somebody’s fish») tek han motvillig på seg eit oppdrag (ein 

frå tittelen): Å spore opp Daphne, dotter og arving til ostebaron Bruno Airmont, «the Al Capone of cheese». Han har ei historie med Daphne, og allereie før han kjem ordentleg på sporet av henne, har det skjedd masse greier – eksplosive, mafiøse og romantiske greier, og noko greier med kloralhydrat i ein øl i New York som sender Hicks rett til draumeland. Han vaknar på eit skip på veg over Atlanteren, dit ostearvingen skal ha rømt med klarinettisten frå swing-bandet Klezmopolitans.

Det er umogleg å ikkje sjå skuggane boka kastar inn i vår tid.

God morgon, Amerika

I Karl Ove Knausgårds roman frå i fjor var hovudpersonen ein astrofysikar med autistiske trekk, og historia hans strekte seg frå brødsmulane på kjøkkenbenken til morgonstjerna på himmelen. Eit slikt spenn er det også i Dorthe Nors’ nye roman, som heiter nettopp «Spenn», og som òg har ein astrofysikar i hovudrolla. Professor Gunn Haven er ikkje på spekteret som Knausgårds figur, men ho er eit hjernemenneske – rutinestyrt, litt livsfjern og lett rive med av eiga nysgjerrigheit.

Gunn forskar på gammaglimt – korte stråleutbrot frå sloknande stjerner – og ser etter lysstrålar frå det tidlegaste universet. I opninga har ho flytta ut på landet for å sjå stjernene betre og få fred til å studere dei. Samstundes som himmelen opnar seg over henne, opplever ho at omverda lukkar seg rundt henne. Trass i at ho har vakse opp der, verkar det sosiale systemet ugjennomtrengeleg: Ho forstår ikkje naboane, verken dei vennlege eller dei som truar med vald.

ut «En linje i verden», ei reisebok med rike landskapsskildringar frå Vest-Jylland. «Spenn» spelar seg etter alt å døme også ut vest på Jylland, men lenger inne i landskapets mørke, langt frå lyskoloniane i byane, mellom jorde, hede og skog. Nors har openbert henta kraft frå arbeidet med reiseboka, for i «Spenn» spelar landskapet ei leiande rolle – både natur- og kulturlandskapet, med jakttårn, lebelte og gamle landbruksmaskiner. Omgivnadane gir, i samspel med det pussige persongalleriet, ei særprega stemning til romanen. I Danmark kom boka ut kort tid etter at David Lynch døde, og Weekendavisens kritikar drog linjer til TV-serien «Twin Peaks».

Ein dose bygdeuhygge og landsbymystikk er det i alle fall her. Tidleg i romanen trakkar Gunn over nokre grenser. Ho køyrer seg vill og finn eit forfalle hus med gapande gavl. Der luskar ho nysgjerrig rundt blant viltkamera, og snart står ei militærkledd kvinne framfor henne med eit andlet «beruset av eiendomsrett». Nors’ snodige humor blir synleg i skildringa av kvinna, som blir omtala som «Gavlkvinnen», og som skrevar med beina som om ho må «få plass til den kolossale pikken sin». Ho blir romanens store, sære antagonist.

lusking i buskene, og ein del fri vandring i ope lende. Ikkje alt er like retningsgivande, og ei stund lurer eg på om det er Gunn Haven eller romanen om henne som er mest flakkande. Gjennom små hendingar og større tankesprang festar likevel romanen grepet og hentar meg inn i sine særeigne tankebaner. Bente Klinge skal ha ros for å ha fanga både tankar og stemningar på norsk.

Eit «Til sals»-skilt dukkar opp på eigendomen til Gunn, ein død fugl i postkassa. Men omverda pressar seg også fram på meir vennleg vis. Bonden Svend byd på ein litt tvitydig kaffi. Frisøren Brit er informasjonssentral i bygda, og kjem på døra med kake og dottera Jenny, som treng hjelp til eit skuleprosjekt. Jenny er gåverik, men litt annleis nevrologisk sett og finn ikkje fram på skulevegen. Gunn blir ein slags rettleiar for henne i vitelyst og verketrong. Eit liknande forhold har ho hatt til «gutten», som har vore under vengane hennar på Instituttet og no er sendt ut i verda på eigne vengar. «La de rare barna komme til meg», kommenterer Gunn for seg sjølv.

Rettleiar-rolla er ikkje eit morskaps-substitutt for barnlause Gunn. Snarare ser ho med undring på korleis foreldre vaktar grensene rundt avkoma sine og vegrar mot å sleppe andre inn – eller sleppe barna ut. I Brit møter ho ei mor som kanskje innser at ho kjem til kort og lèt dottera søkje assistanse på anna hald. Det trengst ein landsby, ja, men kanskje også nokre utbrytarrepublikkar for meir spesielt interesserte.

 lagar sprekkar i professor-skalet til Gunn. Mot slutten har ho ei lita profesjonskrise, der ho lyg på seg influensa, tek 

frå gammaglimta og spør seg om meininga med det heile. Ho går ut til kyrne på jordet, legg seg ned i ei potetfòr og kjenner seg åleine i universet.

Krisa bles forbi, og ho synest å lande tryggare i både universet og lokalmiljøet. Når ho blir invitert i selskap hos Brit for å feire at Jenny skal byrje på gymnas, kler ho seg til «rollen som den hyggelige naboen, som også var en liten smule professor». Det lyder som realisme, men før ho kjem så langt, hamnar ho i skarp konfrontasjon med Gavlkvinnen, romanens store grensevaktar.

Professoren og potetene

Dei få gongane eg har leita fram bassgitaren frå dei inste krikane i loftsbua og forsøkt å buldre fram nokre linjer, har eg til slutt blitt sitjande med andletet gøymt i handflatene og nakken bøygd i skam. Hjernen kan framleis riffet til Red Hot Chili Peppers’ ‘Around the World’ og Led Zeppelins ‘Ramble on’, men fingrane følgjer ikkje etter – og før eg får gjenoppretta den skjøre koplinga mellom intensjon og evne, har muskelkrampa tatt meg. Det er litt trist, men i det heile har eg levd greitt med å akseptere at eg aldri blir ein ny Flea eller John Paul Jones. Eg har droppa å ringe det gamle bandet.

Rune F. Hjemås har tidlegare gitt ut kortprosa, noveller og dikt, barnebøker og omsetjingar, samt romanen «Aurora» (2018). I tillegg har han redigert antologiar med amerikansk poesi og drive tidsskriftet Beijing Trondheim. Den nye romanen hans handlar om tre menn som pushar førti og finn ut at det er ein grei idé å samle bandet frå vidare­gåande. Dei har stranda på ulike tuer i tilværet: Andreas har sambuar og barn, og det nokre vil klassifisere som eit A4-liv. Jona­than er skilt, ekskona har flytta med dottera til ein annan by, og han slit med traume frå militærteneste i utlandet. Henrik har nett vore innlagd etter å ha prøvd å ta livet sitt, og han har trøblete relasjonar både til seg sjølv og familien. Berre ein av dei synest å tru at band-reunionen kan gi musikalske resultat; gjenforeininga handlar mest om å gløtte ned i gapet mellom livet slik det var og livet slik det blei.

 er ikkje ein subtil roman. Over tittelen på omslaget ser vi bagasje – etterlaten, får vi tru. Mottoet til romanen kjem frå Karpe: «Jeg lurer på hva du har i bagasjen». Om du framleis skulle vere i tvil om kva romanen handlar om, får du moralen servert på baksida: «Kanskje er det på tide å la noen ting stå. Sette ned det man bærer på og reise videre lettere. Enkelte kolli er nok modne for å ­fjernes og destrueres nå [ …]». Nemnde eg bandnamnet? ­Unattended Luggage.

Ein kunne ha tatt dette som ­klumsete innpakking frå forlaget, men tendensen til å skrive ut alt på linjene, og la ingenting ligge att mellom dei, gjer seg i høgste grad gjeldande i prosaen òg. Dei tre mannlege eg-forteljarane (her er tre kvinnelege i periferien av plotet òg) fører alle indre dialogar og godsnakkar med seg sjølv om motiva og grunnane for det dei seier og gjer. «Er nok bare det at jeg er sliten, vært mye å gjøre på jobben i det siste, og kanskje er jeg ikke så god til å håndtere slike livsforandringer [ …]», tenkjer Andreas etter å ha gjort noko dust. «Ville vel bare si noe provoserende», tenkjer Henrik etter å ha bedt familien kalle han Henriette. «[V]ar derfor jeg begynte å synge, så klart, var en måte å flykte ut av situasjonen på igjen, det», tenkjer Jonathan etter å ha oppført seg rart. Prosaen byd kort sagt på nok av provokasjonar for lesarar som likar å tenkje sjølv.

 ulike vegar og møtt ulike utfordringar i livet, men lyder likevel kliss like kvarandre – som tre forvaksne elevråds­leiarar, stive i snippen, formelle i formuleringane. Språket er stappfullt av småord (jo, nok, vel) og frasar (her «blir det baluba», ting skjer «over en lav sko» og folk er «i sitt rette element»). Ein kan lure på om det tafatte språket skal spegle at menn i denne alderen ikkje alltid er så vitale og originale, men det er ei uhyre velvillig lesing, som knapt kan redde håplause skildringar som dette, av ein PTSD-reaksjon: «Men hva er dette, tenker jeg plutselig, for der seiler det jo et krigsskip inn over fjorden, en fregatt midt på lyse dagen! Adrenalinet prikker i kroppen, og nå må jeg slutte med dette, er jo bare et vanlig lasteskip langt der ute, ingenting uvanlig eller farlig med det».

«Etterlatt bagasje» er i det heile ein platt roman med uinteressante personar, som sant nok har nokre ekte problem – orsak, bagasje. Denne bagasjen er det umogleg å ta på alvor, når den er pakka inn i eit slikt språk.

Lydspor til livet

ratulerer som månadens poet! Vil du seie noko om kva samanheng dette diktet spring ut ifrå – er det del av eit nytt manus, eit utskot frå eit gammalt eller berre eit dikt?

Eivind Myklebust

Artikler

Nusa si fotballbok for barn utmerkar seg

Mats Tønjum Alfsens kastar neonlys på norrøn mytologi.

Gro Dahle prøver å stable orda sine opp rundt fortvilinga.

Jordnær ekstatikar

Fabelfiks fantasy for barn.

Thomas Korsgaards sjølvskryt er av det sofistikerte slaget.

Du skal ikkje trø på dyrka mark. Atle Håland gjer det likevel.

Opptur

Vi har infarkt i sjela, hevdar Byung-Chul Han.

Ingen blir ferdige med fortida i Claire Keegans vindtrekte noveller.

Det vakre fangar du ikkje med håv.

A Dunboyne Train

Livet er eit karneval – eller kanskje ein tur i symjehallen.

Tormod Hauglands originale oppvekstforteljing spelar seg ut mellom lyd og skrift, mellom gammal og ny tid.

Portrett av ein elskeleg mann.

Oppstrøk

Thomas Pynchon kallar fascismens spøkelse fram frå skuggane.

Er det Gunn Haven eller romanen om henne som er mest flakkande?

Rune F. Hjemås’ roman om ein band-reunion er språkleg tafatt og tematisk platt.

Tankens rørsle

Therese Tungens nye bok er både ein kvardagskrim frå Bygde-Norge og ei sorgforteljing med folkesegn i botn.

Ian McEwan balanserer frykt for framtida med nostalgi for notida.

Henning H. Bergsvåg diktar på ein grandios framtidsdystopi.

Gitt og tatt

Orda blir organiske, men også litt overflødige i Thor Magnus Tangerås’ slyngande elvedikt.

Leiken med tal er litt kaotisk, men spenstig og gøy i «Jakten på talltyvene».

Stor ståhei mellom togseteradene.

Nusa si fotballbok for barn utmerkar seg

Mats Tønjum Alfsens kastar neonlys på norrøn mytologi.

Gro Dahle prøver å stable orda sine opp rundt fortvi­linga.

Jordnær ekstatikar

Fabelfiks fantasy for barn.

Thomas Korsgaards sjølvskryt er av det sofis­ti­kerte slaget.

Du skal ikkje trø på dyrka mark. Atle Håland gjer det likevel.

Opptur

Vi har infarkt i sjela, hevdar Byung-Chul Han.

Ingen blir ferdige med fortida i Claire Keegans vindtrekte noveller.

Det vakre fangar du ikkje med håv.

A Dunboyne Train

Livet er eit karneval – eller kanskje ein tur i symje­hal­len.

Tormod Hauglands originale oppvekst­for­teljing spelar seg ut mellom lyd og skrift, mellom gammal og ny tid.

Portrett av ein elskeleg mann.

Oppstrøk

Thomas Pynchon kallar fascismens spøkelse fram frå skuggane.

Er det Gunn Haven eller romanen om henne som er mest flakkande?

Rune F. Hjemås’ roman om ein band-reunion er språkleg tafatt og tematisk platt.

Tankens rørsle

Therese Tungens nye bok er både ein kvar­dags­krim frå Bygde-Norge og ei sorgfor­teljing med folkesegn i botn.

Ian McEwan balanserer frykt for framtida med nostalgi for notida.

Henning H. Bergsvåg diktar på ein grandios framtids­dyst­opi.

Gitt og tatt

Orda blir organiske, men også litt overflø­dige i Thor Magnus Tangerås’ slyngande elvedikt.

Leiken med tal er litt kaotisk, men spenstig og gøy i «Jakten på tallty­vene».

Stor ståhei mellom togsete­ra­dene.

Gro Dahle prøver å stable orda sine opp rundt fortvilinga.

Thomas Korsgaards sjølvskryt er av det sofistikerte slaget.

Livet er eit karneval – eller kanskje ein tur i symjehallen.

Tormod Hauglands originale oppvekstforteljing spelar seg ut mellom lyd og skrift, mellom gammal og ny tid.

Therese Tungens nye bok er både ein kvardagskrim frå Bygde-Norge og ei sorgforteljing med folkesegn i botn.

Henning H. Bergsvåg diktar på ein grandios framtidsdystopi.

Orda blir organiske, men også litt overflødige i Thor Magnus Tangerås’ slyngande elvedikt.

Leiken med tal er litt kaotisk, men spenstig og gøy i «Jakten på talltyvene».

Stor ståhei mellom togseteradene.